Wersja kontrastowa
A+ A A-

Przynależność, podległość, periodyzacja

Przynależność, podległość, periodyzacja

Kleparz przez całą swoją historię samodzielności miejskiej był miastem Rzeczypospolitej. Z końcem XVIII wieku nie wszedł w skład cesarstwa austriackiego jako miasto, lecz jedynie jako dzielnica Krakowa.

  Osada przy kościele św. Floriana stanowiąca późniejsze miasto być może początkowo była jurydyką lub quasi-jurydyką miasta Krakowa, jednak co najmniej od lat dwudziestych XIV wieku stanowiła miasto królewskie, pozostające takim do kresu swej miejskiej podmiotowości. Władztwo królewskie nad Kleparzem królowie, jako jego właściciele, realizowali poprzez bezpośrednie podporządkowanie osady wielkorządcom krakowskim (przed 1390 rokiem krakowsko-sandomierskim) – magni procuratores – zawiadującym skarbem królewskim (w opozycji do skarbu państwowego), z którego w XVI wieku wydzielono dobra stołowe, przeznaczone wyłącznie na zaspakajanie potrzeb króla i skarbu nadwornego (Kleparz stanowił część dóbr stołowych).

  W obrębie krakowskiego zespołu osadniczego miasto Kraków, ze względu na swoją rangę, podlegało bezpośrednio wojewodzie krakowskiemu. Podlegało mu także miasto żydowskie w Kazimierzu, a to ze względu na odrębność i specyfikę gminy żydowskiej, pozostającej pod deklarowaną szczególną pieczą władców, ale i stanowiącej źródło ich szczególnego pożytku. Miasta Kleparz i Kazimierz oraz jurydyki i wsie królewskie podlegały bezpośrednio wspomnianemu wielkorządcy krakowskiemu, działającemu osobiście lub poprzez podległych urzędników wielkorządowych, wśród nich zastępców – podrzędczych.

  Zwierzchność wielkorządcy krakowskiego nad miastem realizowała się przede wszystkim w obszarze ekonomiczno-skarbowym, z egzekucją podatków i opłat królewskich na czele. Jej spektakularnym przejawem było prawo do nominowania władz miejskich – rajców stanowiących radę miasta. Wielkorządca dzierżył też funkcje sądowe – w pierwszej instancji dla spraw między rajcami oraz spraw związanych z nieprawidłowym wykonywaniem rzemiosł, w drugiej instancji jako sąd odwoławczy od orzeczeń sądu miejskiego radzieckiego.

  Jak wspomniano, pozycja wielkorządcy krakowskiego jako zwierzchnika (reprezentanta króla, administratora, sędziego) była węzłowa nie tylko dla Kleparza, lecz i szeregu innych jednostek organizacyjnych krakowskiego zespołu miejskiego, stąd przywołajmy postaci piastujące ten urząd i mające tak duży wpływ na losy przykrakowskich miast, jurydyk i wsi wielkorządowych:

 

Wielkorządcy krakowscy* W latach
Maciej z Opatowca 1317, 1321
Mikołaj 1323
Herman z Opatowca 1324, 1330, 1340
Mścigniew 1334, 1338
Bodzęta z Kosowic 1357, 1370, 1372, 1382
Jan Ligęza z Niewiarowa 1384
Przybek 1386
Michał 1387, 1397
Pełka z Gnojna 1388, 1391
Krystyn 1388, 1390, 1393, 1395, 1397
Mikołaj Kula ze Skroniowa 1393
Wilhelm z Okaliny 1396–1397
Iwo (Iwan) Goły z Obichowa 1398, 1400
Jakusz z Boturzyna 1400, 1405, 1407
Świętosław Litwos z Businy 1405, 1413–1414, 1422
Dziersław 1413
Klemens Wątróbka ze Strzelec 1417, 1420, 1421–1423, 1425, 1429, 1432, 1434
Jan Pella z Niewiesza 1421
Stanisław z Poddębic (Poddębski) 1423, 1424, 1430, 1432
Bartosz Obulec z Gór 1434, 1438
Jan Głowacz z Oleśnicy (Oleśnicki) 1439
Mikołaj Probołowski z Chełmu 1439, 1440
Lutek z Tokar 1440–1441
Jan Gałka z Niedźwiedzia 1442, 1444
Mikołaj z Zakrzowa 1444, 1448
Mikołaj Pieniążek z Witowic 1448, 1458
Piotr z Lucjanowic 1458, 1460
Walter (Waltek) Kesinger z Trzebini 1460, 1471
Jan z Rzeszowa (Rzeszowski) 1471
Grzegorz z Lubrańca (Lubrański) 1479, 1489
Marcin z Borzymowa (Borzymowski) 1490–1502
Jan Jordan 1502–1507
Andrzej Kościelecki 1508–1515
Mikołaj Jordan 1515–1521
Jan Boner 1522–1523
Seweryn Boner 1524–1549
Bernard Maciejowski 1549–1551
Jan Boner (mł.) 1551–1562
Maciej Błeszyński 1562–1567
Jost Ludwik Decjusz (mł.) 1567
Ludwik ( Jodocus) Decjusz 1568–1576
Michał Maleczkowski 1577–1592
Franciszek Rylski 1592–1603
Mikołaj Opacki 1603–1608
Jan Płaza 1608–1615
Stanisław Witowski 1615–1633
Adrian Broniewski 1633–1635
Zygmunt Opacki 1635–1647, 1649–1655
Hieronim Radziejowski 1647–1648
Aleksander Płaza 1655
Hieronim Wierzbowski 1657–1665
Stanisław Skarszewski 1665–1675
Jan Szumowski (Szomowski) 1675–1678
Marcin Kazimierz Kątski 1679–1680
Adam Kotowski 1680–1683
Andrzej Nielepiec 1683–1684
Michał Florian Rzewuski 1685–1687
Atanazy Walenty Miączyński 1689–1692
Adrian Baltazar Bełchacki 1692–1702
Franciszek Wielopolski 1702–1705, 1708**
Józef Potocki 1705–1707, 1709**
Jan Sebastian Szembek 1706–1709
Jan Kempiński 1710–1714
Wilhelm Mier 1715–1724
Gaspar Ernest Blumenthal 1725–1728
Jerzy Marcin Ożarowski 1729–1733, 1733–1735**
Jan Małachowski 1734–1736
Michał (Mikołaj) Święcicki 1736–1738
Stanisław Antoni Jaszewski 1738–1744
Jerzy Jan Detlov Flemming 1744–1763
Stanisław Łętowski 1763–1765
Józef Melchior Jerowski 1765–1767
Wojciech Kluszewski 1767–1779
Ignacy Mikołaj Benoe 1780–1795

 

* wieki XIV–XV na podstawie: Gąsiorowski 1990, wieki XVI–XVIII na podstawie: Leśniak 1997

** z nominacji Stanisława Leszczyńskiego

 

 

  Z punktu widzenia całokształtu pozycji miasta i jego mieszkańców zasadniczą cezurą był rok 1366, w którym Kazimierz Wielki przeniósł miasto przy kościele św. Floriana z prawa polskiego na magdeburskie. Jeżeli symbolicznie operować nazwami miasta, to tym samym zamknęła się historia Wysokiego Miasta, a otwarła Florencji-Kleparza.

  Ustrojowo z rokiem tym skończyła się dla miasta epoka „wójtowska”, z wójtem reprezentującym władcę-właściciela na czele miasta, a rozpoczęła stabilna i trwająca do końca samodzielności miasta epoka „samorządu miejskiego” (w kształcie właściwym dla tamtych wieków), z radą miejską, rajcami i burmistrzami na czele.

  Z kolei z punktu widzenia stopnia rozwoju urbanistycznego miasta, liczebności mieszkańców i ich zamożności oraz znaczenia gospodarczego miasta Kleparz przez swoje dzieje przechodził przez trzy okresy: stopniowego wzrostu (od lokacji do końca średniowiecza), rozkwitu i świetności (cały wiek XVI i pierwsza połowa XVII wieku) oraz schyłku i upadku (od wojen szwedzkich w drugiej połowie XVII wieku do końca samodzielności miejskiej). Kondycja Kleparza niczym się więc nie różniła od kondycji przez wieki właściwej Krakowowi i pozostałym jednostkom osiedleńczym tworzącym krakowską aglomerację. Miasto to nie było „szczęśliwą wyspą” w tym zespole, nie miało się też w okresach trudnych wiele gorzej – na miarę zajmowanej pozycji – niż stołeczny Kraków i silniejszy od zarania Kazimierz. Istotna jednak uwaga: hamulcem rozwojowym, a nawet więcej, stałym zagrożeniem egzystencjonalnym Kleparza było jego usytuowanie na północnym przedpolu obronnym Krakowa, szczególnie narażonym na ataki nieprzyjacielskie

 

Plan Kleparza z 1744 roku, wyrysowany przez krakowskiego mistrza budowniczego Dominika Pucka (w przerysie – z tek Żegoty Paulego).
Zaznaczony po stronie wschodniej „Grunt Biskupi” to jurydyka Biskupie, na północnym wschodzie „Grunta szpitalne S. Ducha” to jurydyka Błonie,
od strony północnej „Pędzichów do XX. Zamkowych należący” to jurydyka Pędzichów oraz na północ i północny wschód „Grunta XX. do Kościoła
S. Floriana” to jurydyka Szlak, to jest proboszczowska św. Floriana. Nad znajdującym się naprzeciwko Barbakanu targowiskiem zaznaczony ratusz,
wyrysowane ulice: Długa (kończyła się na wysokości kościoła św. Krzyża, dzisiejszy pl. Słowiański), nieistniejąca już ul. św. św. Filipa i Jakuba,
następnie Krowia (dzisiejsza św. Filipa) i Szlak (dzisiejsza Warszawska). Dzisiejszą ul. Szlak w północnej części oznaczono jako „między Pędzichowem
a Pałacem”, natomiast nie zaznaczono dzisiejszej ul. Pędzichów, biegnącej na wschód od kościoła św. Krzyża, między gruntami kleparskimi
a gruntami Pędzichowa. Kolorem czerwonym wyróżniono kościoły, kolorem niebieskim zbiorniki wód opadowych, zwane tu „kałużami”
(Biblioteka Jagiellońska, sygn. rkps 5447, nr 5)
Plan Kleparza z 1744 roku, wyrysowany przez krakowskiego mistrza budowniczego Dominika Pucka (w przerysie – z tek Żegoty Paulego). Zaznaczony po stronie wschodniej „Grunt Biskupi” to jurydyka Biskupie, na północnym wschodzie „Grunta szpitalne S. Ducha” to jurydyka Błonie, od strony północnej „Pędzichów do XX. Zamkowych należący” to jurydyka Pędzichów oraz na północ i północny wschód „Grunta XX. do Kościoła S. Floriana” to jurydyka Szlak, to jest proboszczowska św. Floriana. Nad znajdującym się naprzeciwko Barbakanu targowiskiem zaznaczony ratusz, wyrysowane ulice: Długa (kończyła się na wysokości kościoła św. Krzyża, dzisiejszy pl. Słowiański), nieistniejąca już ul. św. św. Filipa i Jakuba, następnie Krowia (dzisiejsza św. Filipa) i Szlak (dzisiejsza Warszawska). Dzisiejszą ul. Szlak w północnej części oznaczono jako „między Pędzichowem a Pałacem”, natomiast nie zaznaczono dzisiejszej ul. Pędzichów, biegnącej na wschód od kościoła św. Krzyża, między gruntami kleparskimi a gruntami Pędzichowa. Kolorem czerwonym wyróżniono kościoły, kolorem niebieskim zbiorniki wód opadowych, zwane tu „kałużami” (Biblioteka Jagiellońska, sygn. rkps 5447, nr 5)

 

i szczególnie bronionym fortyfikacją miejską Krakowa z bramami Floriańską i Sławkowską oraz Barbakanem. Wprawdzie Kazimierz Wielki w akcie lokacyjnym z 1366 roku obiecał miastu otoczyć je murem i nigdy go nie zburzyć, ale muru obronnego nie wybudował, dotrzymując zatem tylko drugiej części zobowiązania. Z punktu widzenia sztuki wojennej nie było zasadne obwarowanie przedpola obronnego Krakowa, a w ślad za tym – budowanie tam z materiałów bardziej trwałych niż drewno. To bezsprzecznie zaciążyło na losach Kleparza niszczonego w trakcie wojen w szczególny sposób (także przez obrońców Krakowa), a w okresach pokoju specjalnie narażonego na pożary właśnie przez ten charakter zabudowy. Przykładem było spalenie drewnianego miasta i jego rujnacja podczas oblężenia Krakowa przez wojska Maksymiliana Habsburga w 1587 roku – w okresie trwania prosperity dla Krakowa i jego satelitów. Nie bez przyczyny w XVII wieku na kanwie kolejnych wydarzeń wojennych Wespazjan Kochowski komentował:

 

Kleparz znowu chcą palić, więc namówić kogo,

By dom kupił, dostałby teraz go niedrogo

(cyt. za: Dzikówna 1952, s. 82).

 

Z tego punktu widzenia takie, a nie inne usytuowanie terytorialne Kleparza w obrębie krakowskiej aglomeracji było elementem osłabiającym pozycję rozwojową miasta. Jednak na poziomie większego uogólnienia jeszcze raz należy stwierdzić, że Kleparz w równej mierze dzielił dobre i złe zrządzenia dziejowe całego zespołu miejskiego ze stołecznym Krakowem na czele i przebył wspomniane trzy okresy historyczne tak samo, jak cała aglomeracja.

Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska