Wersja kontrastowa
A+ A A-
Tom:
strona:

Piastunowie godności wiejskich

Bez człowieka wszelkie prawne zapisy ustrojowe są tylko ramami wyznaczającymi treść i formę działań. Działają jednak ludzie – kim byli zatem piastunowie godności sołtysów i wójtów?

  W przypadku sołtysów dziedzicznych odpowiedź jest tu w miarę klarowna: był to każdy, komu powierzono organizację lub reorganizację wsi oraz zarządzanie nią w związku z jej formalną lokacją, czyli podporządkowaniem określonemu systemowi prawnemu, w zamian za dziedziczną własność wydzielonego sołectwa, to jest majątku, przede wszystkim gruntowego. I dalej: każdy, kto tak powstałe w danej wsi sołectwo lub jego część odziedziczył lub nabył w prawnie przewidzianej formie, najczęściej transakcji kupna-sprzedaży, ale też w wyniku innych prawnych czynności czy zdarzeń (na przykład darowizny lub zastawu). Nie byli to więc sami właściciele wsi, jak też nie byli to mieszkający tam włościanie, lecz – uogólniając – były to osoby zewnętrzne, pierwotnie wywodzące się ze stanu rycersko-szlacheckiego i mieszczańskiego, reprezentujące już pewną pozycję i majątek, powiązane z różnego rodzaju urzędami, co pozwalało na obecność na „rynku” (w okresie lokacji wytworzyła się nawet kasta profesjonalnych „zasadźców” obejmujących nadane im w akcie lokacyjnym sołectwa), albo też były to osoby po prostu powiązane, często rodzinnie, z właścicielem wsi. W miarę upływu czasu, jaki mijał od lokacji, coraz szersze grono osób wchodziło w krąg dziedziczenia – sołectwa obejmowały kobiety i nieletnie dzieci pozostające pod ich opieką oraz osoby stanu duchownego. Następowało wspomniane już w innym miejscu oderwanie się sołectwa jako kategorii własnościowo-gospodarczej, majątkowej, od sołectwa w rozumieniu funkcji organizowania życia we wsi i zarządzania nią. Sołectwo dziedziczne oznaczało już tylko (i aż…) majątek i jego własność, coraz bardziej „obcą” w stosunku do właściciela wsi, niewygodną dla niego, a przede wszystkim nieekonomiczną, jako że majątek sołecki był wolny od pańszczyźnianych obowiązków i powinności – stąd także już wspomniane wcześniej regulacje statutu warckiego z 1423 roku, otwierające możliwość przymusowego wykupu sołectw.

  Sołectwo dziedziczne nie było powiązane z osobą, z nazwiskiem (w rzeczywistości gospodarowali na gruncie zwanym sołtysowskim najczęściej dzierżawcy), było już tylko rodzajem własności, a pierwotne funkcje administracyjne i sądownicze sołtysa dziedzicznego wygasły, przejęli je właściciele wsi (władza dominialna) oraz organy wiejskie, z wójtami i sołtysami na czele – jak ukazano wcześniej, te właśnie organy wiejskie ewoluowały ustrojowo, do naszych czasów włącznie, i postacie tych właśnie wójtów i sołtysów są tu pierwszoplanowe.

  Powracając do pytania, kim byli piastunowie tych wiejskich urzędów wójtowsko-sołtysowskich – i w tym przypadku operować można tylko daleko idącymi uogólnieniami. Dzieje się tak z trzech względów: z uwagi na rozpiętość czasowa, ilość potencjalnych postaci i zachowaną reprezentację źródłową. Mowa jest o okresie od lokacji wsi na prawie niemieckim i pojawienia się przy sołtysach dziedzicznych wójtów sądowych, do przyłączenia tych wsi do Krakowa, to jest umownie od XIV do połowy XX wieku. Jest to zatem okres około 550 lat, w którym niezmienne było jedynie kryterium terytorialne, a pod każdym innym względem istniała mozaika rozwiązań i sytuacji prawnych i faktycznych, ze zmianami ustroju państwowego na czele.

  Z kolei zakładając, że średnia długość łącznego urzędowania danej osoby wynosiła 4 lata (z jednej strony wielu urzędowało tylko przez rok, z innej zaś wielu legitymowało się kilkunastoletnią nawet karierą na urzędzie – założone 4 lata to zatem jedynie hipotetyczna średnia), to dla 61 wsi (bez Przylasku Wyciąskiego) oznacza to rząd wielkości prawie 8500 postaci, które mogły sprawować w tych wsiach urzędy wójtowsko-sołtysowskie. Zidentyfikowane i wykorzystane tutaj źródła ukazują wprawdzie prawie 1000 postaci, ale najczęściej jedynie w zakresie nazwiska, urzędu i daty, bez szerszego kontekstu osobowego (nie są zresztą celem tego opracowania analizy społeczno-socjologiczne).

  Ograniczając się zatem do koniecznego uogólnienia, stwierdzić można, że wspólnym mianownikiem dla całego długiego i zróżnicowanego okresu oraz postaci piastujących urząd wójta lub sołtysa wsi (gminy wiejskiej, gromady) była więź terytorialna między tymi postaciami a obszarem, na którym przyszło im sprawować urząd. Wójtowie i sołtysi byli miejscowymi włościanami-chłopami, kmieciami posiadającymi ziemię i zagrodę, później właścicielami ziemi i domu, jeszcze później po prostu mieszkańcami danej wsi, bez względu na zajęcie czy majątek. Istotny jest tu fakt, że wójtowie i sołtysi nie byli, jak się to współcześnie czasem określa, „spadochroniarzami” z zewnątrz, lecz tak czy inaczej (z urodzenia, z ożenku, z osiedlenia) byli „swoi” dla danej wiejskiej społeczności. Dotyczy to objęcia urzędu w drodze nie tylko wyborów, lecz także nominacji, czy to przez właściciela wsi, czy władze polityczno-administracyjne, także w okresie absolutyzmu austriackiego i opresji ideologiczno-ustrojowych po II wojnie światowej. Ile by wyjątków nie przytoczyć, wyłania się jasna i jednoznaczna reguła: wójt czy sołtys wywodził się spośród mieszkańców wsi, w której miał rządzić. Zasada ta, realizowana ponad zmiennymi rozwiązaniami ustrojowymi, prawdopodobnie początkowo zasadzała się na dwóch przesłankach: praktycznej funkcjonalności oraz niskiej randze urzędu, niemającego istotnego „ładunku politycznego”. Na to zapewne nakładały się kanony idei „samorządzenia”, szczególnie aktualne od okresu autonomii galicyjskiej, znajdujące także normatywny wyraz. Odrębna pozostaje kwestia, na ile te kanony samorządności wprowadzane były z przekonania, a na ile można było potraktować na przykład obsadzanie najniższych urzędów wiejskich „tuziemcami” jako poręczny, bo nieniosący zagrożenia pozór. Nie zmienia to wyżej podanej zasady.

  W efekcie rodziny z głębokimi korzeniami w swojej macierzystej wsi poszczycić się mogły wydaniem szeregu przedstawicieli na najwyższych wiejskich urzędach. Powstawały wójtowsko-sołtysowskie „dynastie”, przedstawiciele tych rodzin w wyniku rozgałęzień i przeprowadzek do wsi sąsiednich w podkrakowskiej okolicy z czasem i tam pojawiali się na tych urzędach. Przywołajmy zatem z imienia te rodziny, których ślady aktywności sołtysowsko- wójtowskiej przetrwały w archiwach do dzisiaj:

 

Bochenek Joachim – 1812, Kantorowice

Bochenek Joachim – 1832, Kantorowice

Bochenek Jan – 1920, Kantorowice

Bochenek Stanisław – 1926, Kantorowice

Bochenek – 1943, Krzesławice

 

Broda Jakub – 1773, Przewóz

Broda Jan – 1847, Mogiła

Broda Andrzej – 1856, Mogiła

Broda Kasper – 1889, Łęg

Broda Tomasz – 1927, Mogiła

Broda Jakub – 1946, Mogiła

 

Ciepiela – 1813, Bieńczyce

Ciepiela Franciszek – 1825, Bieńczyce

Ciepiela Jakub – 1847, Bieńczyce

Ciepiela Wojciech – 1852, Prądnik Biały

Ciepiela Jan starszy – 1867, Bieńczyce

Ciepiela Jan młodszy – 1920, Bieńczyce

Ciepiela Andrzej – 1946, Bieńczyce

 

Franaszek Jędrzej – 1798, Prądnik Czerwony

Franaszek Józef – 1831, Prądnik Czerwony

Franaszek Jakub – 1846, Prądnik Czerwony

Franaszek Antoni – 1875, Prądnik Czerwony

 

Fraś Tomasz – 1811, Wróblowice

Fraś Sebastian – 1827, Lubocza

Fraś Wojciech – 1899, Łagiewniki

Fraś Stanisław – 1945, Wróblowice

Fraś Feliks – 1949, Lubocza

 

Gruca Benedykt – 1819, Bodzów

Gruca Józef starszy – 1843, Kostrze

Gruca Marcin starszy – 1856, Tonie

Gruca Marcin młodszy – 1865, Kostrze

Gruca Jędrzej – 1877, Kostrze

Gruca Józef młodszy – 1877, Bodzów

 

Karolczyk Szymon – 1847, Wyciąże

Karolczyk Jakub – 1860, Branice

Karolczyk Ignacy – 1863, Wyciąże

Karolczyk Piotr – 1925, Wyciąże

 

Kępa Maciej starszy – 1743, Skotniki

Kępa Maciej młodszy – 1773, Skotniki

Kępa Ignacy – 1787, Skotniki

Kępa Jan – 1829, Prokocim

Kępa Łukasz starszy – 1832, Skotniki

Kępa Łukasz młodszy – 1864, Skotniki

 

Korzeniak Grzegorz – 1820, Olszanica

Korzeniak Wojciech – 1847, Olszanica

Korzeniak Jakub – 1865, Borek Fałęcki

Korzeniak Mateusz – 1865, Mydlniki

Korzeniak Tomasz – 1880, Olszanica

Korzeniak Jan – 1931, Olszanica

 

Krupa Marcin – 1843, Kościelniki

Krupa Karol – 1847, Kościelniki

Krupa Gabriel – 1854, Bieńczyce

Krupa Wojciech – 1865, Kościelniki

Krupa Jan – 1924, Krzesławice

 

Lenda Wawrzyniec – 1792, Mogiła

Lenda Tomasz – 1824, Mogiła

Lenda Maciej – 1831, Rybitwy

Lenda Józef starszy – 1845, Rybitwy

Lenda Jan – 1920, Rybitwy

Lenda Józef młodszy – 1921, Rybitwy

Lenda Karol – 1950, Przewóz

 

Majcher Bonawentura – 1816, Mogiła

Majcher Józef – 1843, Mogiła

Majcher Maciej – 1843, Mogiła

Majcher Franciszek – 1896, Soboniowice

 

Malinowski Wojciech – 1865, Czyżyny

Malinowski Andrzej starszy – 1916, Czyżyny

Malinowski Jan – 1918, Czyżyny

Malinowski Andrzej młodszy – 1933, Czyżyny

 

Marczyk Franciszek – 1721, Tyniec

Marczyk Michał – 1735, Tyniec

Marczyk Andrzej – 1812, Tyniec

Marczyk Jakub – 1877, Tyniec

Marczyk Józef – 1953, Tyniec

 

Pac Wawrzyniec – 1784, Tyniec

Pac Józef starszy – 1817, Tyniec

Pac Jędrzej – 1834, Tyniec

Pac Józef młodszy – 1922, Tyniec

 

Piekarski Marcin – 1843, Borek Fałęcki

Piekarski Józef – 1855, Opatkowice

Piekarski Kazimierz – 1880, Opatkowice

Piekarski Jan – 1903, Borek Fałęcki

 

Piskorz Tomasz – 1875, Wadów

Piskorz Józef – 1935, Węgrzynowice

Piskorz Czesław – 1945, Wadów

Piskorz Piotr – 1945, Przylasek Rusiecki

 

Sendor Paweł – 1916, Łuczanowice

Sendor Jan starszy – 1926, Przylasek Rusiecki

Sendor Wincenty – 1945, Branice

Sendor Jan młodszy – 1950, Przylasek Rusiecki

Sendor Leopold – 1961, Przylasek Rusiecki

Sendor Kazimierz – 1962, Wolica

 

Sikora Michał – 1864, Przylasek Rusiecki

Sikora Maciej – 1865, Opatkowice

Sikora Franciszek starszy – 1899, Przylasek Rusiecki

Sikora Franciszek młodszy – 1945, Przylasek Rusiecki

Sikora Jan – 1959, Olszanica

 

Susuł Marcin – 1839, Rakowice

Susuł Maciej – 1842, Rakowice

Susuł Jan starszy – 1850, Rakowice

Susuł Jan młodszy – 1930, Bronowice Małe

 

Szczypczyk Teodor – 1786, Bodzów

Szczypczyk Jan starszy – 1793, Kostrze

Szczypczyk August – 1843, Bodzów

Szczypczyk Jan młodszy I – 1860, Kostrze

Szczypczyk Kanty – 1865, Bodzów

Szczypczyk Jan młodszy II – 1899, Bodzów

Szczypczyk Henryk – 1937, Bodzów

 

Talarek Filip starszy – 1812, Bodzów

Talarek Andrzej – 1813, Bieżanów

Talarek Michał – 1817, Bieżanów

 

Talarek Jan – 1820, Pychowice

Talarek Filip młodszy – 1847, Bodzów

Talarek Wojciech – 1922, Rybitwy

 

Tomczyk Stanisław – 1811, Swoszowice

Tomczyk Franciszek – 1847, Swoszowice

Tomczyk – 1925, Branice

Tomczyk Jan – 1937, Ruszcza

 

Wcisło Krzysztof starszy – 1626, Wola Justowska

Wcisło Jan starszy – 1690, Skotniki

Wcisło Wojciech starszy – 1783, Bieżanów

Wcisło Krzysztof młodszy – 1812, Bieżanów

Wcisło Wojciech młodszy – 1814, Rybitwy

Wcisło Jan młodszy – 1902, Skotniki

 

Włodarczyk Wojciech – 1782, Przewóz

Włodarczyk Stefan – 1856, Przewóz

Włodarczyk Andrzej – 1926, Rybitwy

Włodarczyk Józef – 1938, Rybitwy

Włodarczyk Stanisław starszy – 1946, Przewóz

Włodarczyk Stanisław młodszy – 1958, Przewóz

 

I jeszcze jedna rodzina w tym przeglądzie „dynastii” sołtysowsko-wójtowskich, rodzina Koników, znamienita dla północno-zachodnich okolic starego Krakowa, aktywna na wioskowych urzędach. W tym przypadku dla pełniejszego obrazu zestawienie uwzględniło także wywodzących się z tej rodziny sołtysów i wójtów Łobzowa, Nowej Wsi i Krowodrzy, wsi przyłączonych do Krakowa przed 1915 roku, opisanych w tomie poprzednim (Poczet 2013):

 

Konik Jakub – 1843, Bronowice Wielkie

Konik Antoni – 1855, Łobzów

Konik Franciszek – 1891, Nowa Wieś

Konik Jan – 1891, Łobzów

Konik Kasper – 1876, Krowodrza

Konik Józef starszy – 1924, Bronowice Wielkie

Konik Józef młodszy – 1925, Wola Justowska

Konik Stanisław – 1935, Wola Justowska

Konik Jan – 1937, Bronowice Wielkie

 

W dalszych rozdziałach tomu, zwierających spisy sołtysów i wójtów dla poszczególnych wsi, zwracają uwagę kolejne rodziny „sołtysowsko-wójtowskie”, reprezentowane przez trzech zidentyfikowanych przedstawicieli: w Bieżanowie rodzina Krzemieniów, w Borku Fałęckim i Jugowicach Bartyzelowie, Kukułowie i Gorylowie, w Bronowicach Małych Maronowie, w Bronowicach Wielkich Gąsiorkowie, w Grębałowie Pszczołowie, w Kostrzu Marcinkowscy, w Pleszowie Gajochowie i Gumulowie, w Prądniku Czerwonym Stawinogowie, w Prokocimiu Korzeniowscy, w Pychowicach Kamieniarzowie (Kamieniarczyki), w Rybitwach Chwajowie, w Rżące rodzina Rączków, w Skotnikach Machnowie i Maladowie, w Swoszowicach Surówkowie.

  Są to włościańskie rodziny od pokoleń, w wielu przypadkach wręcz przez wieki zasiedziałe w swoim rejonie, posiadające ziemię, zapewne na współczesną sobie miarę zamożne i „rządzące” w swoim środowisku. W efekcie ich przedstawiciele pojawiali się, z nominacji lub wyboru, na wioskowych urzędach z sotłysowskim i wójtowskim na czele (wiele z tych nazwisk spotkać można także na reprodukowanych w dalszej części tomu fragmentach wykazów gminnych czy gromadzkich ławników, przysiężnych i radnych).

  Dopełnieniem niech będzie tu zestawienie nazwisk sołtysów i wójtów rządzących wsiami przyłączonymi do Krakowa po 1915 roku uchwyconych w jednym z ważnych historycznie momentów – źródła pozwoliły, aby był to czas finalizacji uwłaszczenia galicyjskich chłopów.

Sołtysi i wójtowie z okresu uwłaszczenia chłopów w Galicji (1848)
Wskazani z imienia (we wsiach po lewej stronie Wisły) oraz wójtowie (we wsiach po prawej stronie Wisły) z przełomowego dla
stosunków społecznych i gospodarczych okresu uwłaszczenia chłopów galicyjskich, wprowadzonego przez cesarza Ferdynanda I
w 1848 roku. Osoby te były sobie współczesne, pełniły urząd w swoich wsiach w tym samym czasie, po sąsiedzku znały się
i, także po sąsiedzku, współdziałały, między innymi przy rozgraniczeniach gruntów związanych z przeprowadzanym uwłaszczeniem.
(Nazwy wsi oznaczono symbolami literowymi rozwiniętymi na stronach 218 i 235).
Sołtysi i wójtowie z okresu uwłaszczenia chłopów w Galicji (1848) Wskazani z imienia (we wsiach po lewej stronie Wisły) oraz wójtowie (we wsiach po prawej stronie Wisły) z przełomowego dla stosunków społecznych i gospodarczych okresu uwłaszczenia chłopów galicyjskich, wprowadzonego przez cesarza Ferdynanda I w 1848 roku. Osoby te były sobie współczesne, pełniły urząd w swoich wsiach w tym samym czasie, po sąsiedzku znały się i, także po sąsiedzku, współdziałały, między innymi przy rozgraniczeniach gruntów związanych z przeprowadzanym uwłaszczeniem. (Nazwy wsi oznaczono symbolami literowymi rozwiniętymi na stronach 218 i 235).
Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska