Wersja kontrastowa
A+ A A-
Tom:
strona:

Etap I: poszerzenie granic w 1941 roku

Przy nikłym wzroście obszaru miasta od czasu Wielkiego  Krakowa do wybuchu II wojny światowej liczba jego ludności  wzrosła ze 185 000 mieszkańców w roku 1915 do  207 000 w roku 1926, aby w przededniu wojny osiągnąć pułap 250 000. Konsekwencją był więc zarówno problem  wzrastającej gęstości zaludnienia miasta, jak i – podobnie jak w latach poprzedzających utworzenie Wielkiego  Krakowa – zjawisko naturalnego „przenikania się” miasta  i sąsiadujących z nim gmin, szczególnie w zakresie infrastruktury  komunalnej, komunikacji, rynków pracy i zbytu,  kwestii podatkowych – można mnożyć te sąsiedzkie „zazębiania się”. Rozwiązywano te problemy w drodze porozumień  międzygminnych, jednak w drugiej połowie lat  30. XX wieku zaczęło padać pytanie o poszerzenie granic  Krakowa. Jak się wydaje, nie było ku temu jednak politycznego  klimatu, na co wskazuje choćby ogólna wymowa  wprowadzonej w 1933 roku ustawy o częściowej zmianie  ustroju samorządu terytorialnego – tak zwanej ustawy  scaleniowej, osłabiającej samodzielność decyzyjną dotychczasowych  samorządów, a wzmacniającej pozycję organów  wykonawczych, stojących na czele powszechnie wprowadzonych  gmin zbiorczych, czyli jednostek silniejszych od dotychczasowych gromad. Te rozwiązania nie sprzyjały  ewentualnej rezygnacji gmin sąsiadujących z miastem  z własnej podmiotowości.

  Wszystko zmieniło się po 1 września 1939 roku. Kraków  pod okupacją niemiecką stał się stolicą tworu o nazwie  Generalne Gubernatorstwo. Ta „stołeczność” z jednej strony,  a z drugiej postrzeganie Krakowa przez okupanta jako „prastarego,  germańskiego miasta” sprawiły, że misją nowych rządców  stał się tu rozwój, a nie rabunkowa eksploatacja. W tym  należy upatrywać źródeł podjętej w 1941 roku decyzji o zasadniczym  powiększeniu, wręcz pomnożeniu obszaru miasta.

 

Pełny tekst dekretu z 28 maja 1941 roku kierownika Głównego Wydziału Spraw Wewnętrznych
w Rządzie Generalnego Gubernatorstwa o włączeniach do miasta Krakau (Krakowa), opublikowanego w Dzienniku
Rozporzadzeń dla Generalnego Gubernatorstwa z 1941 roku, Nr 51
(Biblioteka Jagiellońska, sygn. 408042 III)
Pełny tekst dekretu z 28 maja 1941 roku kierownika Głównego Wydziału Spraw Wewnętrznych w Rządzie Generalnego Gubernatorstwa o włączeniach do miasta Krakau (Krakowa), opublikowanego w Dzienniku Rozporzadzeń dla Generalnego Gubernatorstwa z 1941 roku, Nr 51 (Biblioteka Jagiellońska, sygn. 408042 III)

W wyniku przyłączeń wymienionych w przytoczonym  dekrecie wydanym 28 maja 1941 roku (z mocą obowiązywania  od 1 czerwca) Kraków poszerzył się o kolejnych  30 dzielnic katastralnych. Z obszaru 49,5 km² w roku 1926  powiększył się do powierzchni 165,3 km² – było to prawie  trzyipółkrotne pomnożenie dotychczasowego terytorium.  Utrzymano podział wewnętrzny na obwody, zwiększając  ich ilość z 9 (obsługujących 22 dzielnice katastralne) do  10 (obsługujących już 52 dzielnice katastralne) – przy tak  zasadniczej zmianie granic miasta oznaczało to znaczne  powiększenie powierzchni samych obwodów. Podział administracyjny  na 10 obwodów przetrwał do roku 1951.

  Po wojnie podniesiony został generalny problem legalności  w systemie prawa polskiego aktów normatywnych  wydanych w latach 1939–1945 przez władze okupacyjne.  Nie podjęto się generalnego rozwiązania tego problemu,  praktycznie przyjęto, że mimo iż akty te nie weszły do  polskiego systemu prawa, wywołują jednak skutki prawne,  stanowiąc na przykład legalną podstawę dla wydawanych  wówczas na ich podstawie decyzji administracyjnych – powojenne władze polskie tam, gdzie uznawały to za celowe,  swoimi aktami prawnymi potwierdzały taką konstrukcję.

  W przypadku istotnego tu niemieckiego dekretu  z 1941 roku poszerzającego granice Krakowa postanowiono  potwierdzić stan, który dekret ten wprowadził, choć  uczyniono to w sposób zawierający pewien unik. Otóż  rzecz załatwiono dopiero w 1948 roku w drodze rozporządzenia  Rady Ministrów o zmianie granic miasta Krakowa,  w którym nie odwołując się do okupacyjnego dekretu,  powtórzono jego treść, nadając jednocześnie rozporządzeniu  wsteczną moc obowiązującą od 18 stycznia 1945 roku,  czyli od dnia oswobodzenia Krakowa spod okupacji. Zastosowano  więc pewien, zapewne wówczas konieczny  unik, jako że z jednej strony pookupacyjna władza polska  nie mogła uznać swojej legitymacji do regulowania kwestii  sprzed 1945 roku, z drugiej strony natomiast politycznie  nie chciała wprost uznać legalności prawodawstwa okupacyjnego.  Przyjęto więc połowiczne rozwiązanie, w jakiś –  choć ułomny (przemilczenie i zawieszenie w prawnej próżni  lat 1941–1944) – sposób porządkujące jednak sprawę. 

Pełny tekst rozporządzenia Rady Ministrów z 25 października 1948 roku o zmianie granic miasta Krakowa,
opublikowanego w Dzienniku Ustaw z 1948 roku, Nr 53, poz. 418
(z zasobów Urzędu Miasta Krakowa)
Pełny tekst rozporządzenia Rady Ministrów z 25 października 1948 roku o zmianie granic miasta Krakowa, opublikowanego w Dzienniku Ustaw z 1948 roku, Nr 53, poz. 418 (z zasobów Urzędu Miasta Krakowa)

Rzecz ta nie byłaby może godna aż takiej uwagi, gdyby  nie była źródłem błędów. Otóż w wielu publikacjach jako  data przyłączenia do Krakowa gmin objętych dekretem  z 1941 roku podawany jest rok 1945. Gminy te zostały  przyłączone w 1941 roku, natomiast władza polska uznała  ten fakt za swoje rozstrzygniecie w roku 1948, z terminem obowiązywania od roku 1945, pozostawiając okres  pomiędzy latami 1941 i 1945 w dorozumianej akceptacji  (co wynika z braku wyraźnej delegalizacji dekretu  z 1941 roku i niecofnięcia jego skutków prawnych, czego  zresztą ze względu na wymogi porządku prawnego nie  dałoby się uczynić).

Etap I:
poszerzenie granic w 1941 roku

Na planie obrazującym dzisiejsze granice Krakowa powierzchnia miasta do 1941 roku (kolor niebieski) oraz tereny przyłączone do miasta
w 1941 roku (kolor czerwony). Tereny te stały się kolejnymi dzielnicami (gminami) katastralnymi Krakowa: XXIII. Łagiewniki;
XXIV. Jugowice; XXV. Borek Fałęcki; XXVI. Kobierzyn; XXVII. Skotniki; XXVIII. Pychowice; XXIX. Bodzów; XXX. Kostrze;
XXXI. Przegorzały; XXXII. Bielany; XXXIII. Wola Justowska; XXXIV. Chełm; XXXV. Bronowice Małe; XXXVI. Bronowice Wielkie;
XXXVII. Tonie; XXXVIII. Prądnik Biały; XXXIX. Witkowice; XL. Górka Narodowa; XLI. Prądnik Czerwony; XLII. Olsza;
XLIII. Rakowice; XLIV. Czyżyny; XLV. Łęg; XLVI. Rybitwy; XLVIII. Rżąka; XLIX. Prokocim; L. Wola Duchacka; LI. Piaski Wielkie;
LII. Kurdwanów. Przyłączono do miasta także część Bieżanowa, na zachód od drogi Rybitwy–Bieżanów–Rżąka, jako XLVII dzielnicę
(gminę) katastralną, jednak całkowite włączenie tej wsi (gromady) nastąpiło dopiero w 1973 roku. Przyłączono także zachodnią część wsi
(gromady) Bieńczyce, należącą do obrębu ówczesnego lotniska krakowskiego; całość Bieńczyc znalazła się w granicach Krakowa w 1951 roku.
Etap I: poszerzenie granic w 1941 roku Na planie obrazującym dzisiejsze granice Krakowa powierzchnia miasta do 1941 roku (kolor niebieski) oraz tereny przyłączone do miasta w 1941 roku (kolor czerwony). Tereny te stały się kolejnymi dzielnicami (gminami) katastralnymi Krakowa: XXIII. Łagiewniki; XXIV. Jugowice; XXV. Borek Fałęcki; XXVI. Kobierzyn; XXVII. Skotniki; XXVIII. Pychowice; XXIX. Bodzów; XXX. Kostrze; XXXI. Przegorzały; XXXII. Bielany; XXXIII. Wola Justowska; XXXIV. Chełm; XXXV. Bronowice Małe; XXXVI. Bronowice Wielkie; XXXVII. Tonie; XXXVIII. Prądnik Biały; XXXIX. Witkowice; XL. Górka Narodowa; XLI. Prądnik Czerwony; XLII. Olsza; XLIII. Rakowice; XLIV. Czyżyny; XLV. Łęg; XLVI. Rybitwy; XLVIII. Rżąka; XLIX. Prokocim; L. Wola Duchacka; LI. Piaski Wielkie; LII. Kurdwanów. Przyłączono do miasta także część Bieżanowa, na zachód od drogi Rybitwy–Bieżanów–Rżąka, jako XLVII dzielnicę (gminę) katastralną, jednak całkowite włączenie tej wsi (gromady) nastąpiło dopiero w 1973 roku. Przyłączono także zachodnią część wsi (gromady) Bieńczyce, należącą do obrębu ówczesnego lotniska krakowskiego; całość Bieńczyc znalazła się w granicach Krakowa w 1951 roku.
Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska