Wersja kontrastowa
A+ A A-
Tom:
strona:

Wyciąże i Przylasek Wyciąski

Zobacz również

Dawna wieś po lewej stronie Wisły, obecnie we wschodniej części miasta Krakowa, około 15,5  km od jego centrum, przy starym trakcie na Ruś (dzisiejsza ulica Igołomska), sąsiadująca  z Kościelnikami, Wolicą, Przylaskiem Rusieckim oraz z Branicami i Ruszczą (w tych dwóch  przypadkach od 1951 roku z Krakowem). Przysiółkiem Wyciąża był Przylasek Wyciąski, odnotowany  pod tą nazwą w 1782 roku; po II wojnie światowej uzyskał on status samodzielnej ustrojowo wsi.

  W najstarszej znanej wzmiance, pochodzącej z 1338 roku, nazwa wsi odnotowana w  brzmieniu  Wilczanze. W innych dawnych zapiskach: de Wilczanza (1410), Wyczanze (1423), Vicząsze  (1433), Wylczansze (1470), Vilczyąze (1490). Nazwa wsi o niewyjaśnionej etymologii.

  Wieś podległa parafii pw. św. Grzegorza Wielkiego w Ruszczy. W godle na pieczęciach  z okresu II Rzeczypospolitej orzeł w stylistyce godła państwowego.

  Wyciąże przeniósł z prawa polskiego na prawo średzkie król Władysław Jagiełło w 1423 roku.  Wytyczono wówczas centrum wsi w rejonie dzisiejszej ulicy Wyciąskiej. W rejonie dzisiejszej  ulicy Tymiankowej stanął folwark, później dwór. W XIX wieku odnotowywano nazwy pól i rejonów  wsi: Pod Gaje, Łany, W Ubelni, Obrącznica, Strugi, Wielkie Łąki, Góry. Centrum Przylasku  Wyciąskiego ukształtowało się w rejonie dzisiejszych ulic Przylasek i Bartniczej.

  Historycznie wieś była własnością duchowną. Już w 1338 roku odnotowana jako własność  krakowskiej kapituły katedralnej – w rękach kanoników do sekularyzacji w 1782 roku.  Od lat 40. XIX wieku do nacjonalizacji w roku 1945 stanowiła własność Wodzickich, wchodząc  w skład tak zwanego klucza kościelnickiego.

  Przed rozbiorami gromada Wyciąże należała do powiatu proszowickiego, po roku 1795 znalazła  się jako gmina w austriackim cyrkule krakowskim. Po epizodzie przynależności do Księstwa  Warszawskiego, od 1815 roku, w Rzeczypospolitej Krakowskiej jako gromada w gminie okręgowej  Kościelniki, od 1838 roku w dystrykcie Mogiła. W roku 1846 wieś powróciła jako gromada (od  1856 roku gmina) pod zabór austriacki. Od 1866 roku Wyciąże miało status gminy jednostkowej,  należało do powiatu krakowskiego – stan ten przetrwał do czasów II Rzeczypospolitej, do roku 1933.  W 1934 roku wieś przemianowano na gromadę i włączono w skład gminy zbiorczej Ruszcza. Nie  uległo to zmianie w okresie okupacji niemieckiej; w pierwszych latach powojennej Rzeczypospolitej  Polskiej przyznano odrębność ustrojową Przylaskowi Wyciąskiemy i jako gromada został on włączony  do gminy zbiorczej Ruszcza. W roku 1954 Wyciąże oraz Przylasek Wyciąski objęto wielowioskową  gromadą Wyciąże, nadając im status wsi (od 1958 roku stanowiących sołectwa), w powiecie  proszowickim, od 1956 roku ponownie krakowskim – co obowiązywało do 1972 roku.

  W roku 1973 obie wsie wyłączone zostały ze struktury ustrojowej powiatu krakowskiego  i włączone do granic miasta Krakowa, do dzielnicy administracyjnej Nowa Huta.

  Obecnie tereny tych dawnych wsi stanowią część dzielnicy samorządowej XVIII  Nowa Huta.

 

Ze Słownika geograficznego z lat 1880–1902:

Wyciąże, wieś, leży w pobliżu granicy królestwa polskiego przy gościńcu do Krakowa. Przylasek  jest położony na południe od wsi, nad Wisłą. Wyciąże liczą 95, Przylasek 24 domy;  ludność w ogóle składa się z 719 osób (343 mężczyzn, 376 kobiet, 673 rzymskich katolików,  46 izraelitów). Długosz powiada, że tę wieś darowała kapitule krakowskiej Burna  Hogerowa, żona biskupa kruświckiego. [W roku 1787] liczyła wieś Wyciąże 384, lasek 317 mieszkańców rzymsko-katolickich. Żydów we wsi nie było.

Dokument wydany w 1338 roku w Krakowie, mocą którego król Kazimierz [Wielki] zatwierdził granice wsi
kapituły krakowskiej Wyciąże (Wilczance) wytyczone przez podsędka krakowskiego Przybysława i podkomorzego
sandomierskiego Henryka – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Wyciąże”
(Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 108)
Dokument wydany w 1338 roku w Krakowie, mocą którego król Kazimierz [Wielki] zatwierdził granice wsi kapituły krakowskiej Wyciąże (Wilczance) wytyczone przez podsędka krakowskiego Przybysława i podkomorzego sandomierskiego Henryka – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Wyciąże” (Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 108)
Dokument wydany w 1423 roku w Wiślicy, mocą którego król Władysław [ Jagiełło] przeniósł z prawa polskiego na prawo
niemieckie – średzkie wsie Wyciąże, Marcinkowice i Pogwizdów na prośbę ich właścicieli: Niemierza, kustosza kościoła
św. Floriana, i Mikołaja z Marcinkowic – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Wyciąże”
(Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 286)
Dokument wydany w 1423 roku w Wiślicy, mocą którego król Władysław [ Jagiełło] przeniósł z prawa polskiego na prawo niemieckie – średzkie wsie Wyciąże, Marcinkowice i Pogwizdów na prośbę ich właścicieli: Niemierza, kustosza kościoła św. Floriana, i Mikołaja z Marcinkowic – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Wyciąże” (Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 286)
Dokument wydany w 1338 roku w Krakowie, mocą którego król Kazimierz [Wielki] zatwierdził granice wsi
kapituły krakowskiej Wyciąże (Wilczance) wytyczone przez podsędka krakowskiego Przybysława i podkomorzego
sandomierskiego Henryka – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Wyciąże”
(Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 108)
Dokument wydany w 1338 roku w Krakowie, mocą którego król Kazimierz [Wielki] zatwierdził granice wsi kapituły krakowskiej Wyciąże (Wilczance) wytyczone przez podsędka krakowskiego Przybysława i podkomorzego sandomierskiego Henryka – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Wyciąże” (Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 108)
Dokument wydany w 1423 roku w Wiślicy, mocą którego król Władysław [ Jagiełło] przeniósł z prawa polskiego na prawo
niemieckie – średzkie wsie Wyciąże, Marcinkowice i Pogwizdów na prośbę ich właścicieli: Niemierza, kustosza kościoła
św. Floriana, i Mikołaja z Marcinkowic – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Wyciąże”
(Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 286)
Dokument wydany w 1423 roku w Wiślicy, mocą którego król Władysław [ Jagiełło] przeniósł z prawa polskiego na prawo niemieckie – średzkie wsie Wyciąże, Marcinkowice i Pogwizdów na prośbę ich właścicieli: Niemierza, kustosza kościoła św. Floriana, i Mikołaja z Marcinkowic – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Wyciąże” (Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 286)
Z Archiwum Wolnego Miasta Krakowa mapa wsi Wyciąże z Przylaskiem Wyciąskim wyrysowana w 1811 roku przez
Jana Danielskiego, geometrę rządowego; mapa ta weszła do zasobu Komisji Włościańskiej Wolnego Miasta Krakowa
prowadzącej prace przygotowujące uwłaszczenie chłopów – oraz powiększenie legendy
(Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/200/54)
Z Archiwum Wolnego Miasta Krakowa mapa wsi Wyciąże z Przylaskiem Wyciąskim wyrysowana w 1811 roku przez Jana Danielskiego, geometrę rządowego; mapa ta weszła do zasobu Komisji Włościańskiej Wolnego Miasta Krakowa prowadzącej prace przygotowujące uwłaszczenie chłopów – oraz powiększenie legendy (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/200/54)
(1859)

Odciski
pieczęci urzędowych Wyciąża z lat
1859 i 1912, pieczęci sołtysiej Przylasku
Wyciąskiego z 1949 roku oraz pieczęci dominium
Wyciąże z 1847 roku
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. 29/456/39, nlb.; sygn. PUZKr 29, nlb.;
sygn. Gm. Ru. 17, s. 360;
sygn. 29/4556/187, nlb.)
(1859) Odciski pieczęci urzędowych Wyciąża z lat 1859 i 1912, pieczęci sołtysiej Przylasku Wyciąskiego z 1949 roku oraz pieczęci dominium Wyciąże z 1847 roku (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/456/39, nlb.; sygn. PUZKr 29, nlb.; sygn. Gm. Ru. 17, s. 360; sygn. 29/4556/187, nlb.)
(1912)

Odciski
pieczęci urzędowych Wyciąża z lat
1859 i 1912, pieczęci sołtysiej Przylasku
Wyciąskiego z 1949 roku oraz pieczęci dominium
Wyciąże z 1847 roku
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. 29/456/39, nlb.; sygn. PUZKr 29, nlb.;
sygn. Gm. Ru. 17, s. 360;
sygn. 29/4556/187, nlb.)
(1912) Odciski pieczęci urzędowych Wyciąża z lat 1859 i 1912, pieczęci sołtysiej Przylasku Wyciąskiego z 1949 roku oraz pieczęci dominium Wyciąże z 1847 roku (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/456/39, nlb.; sygn. PUZKr 29, nlb.; sygn. Gm. Ru. 17, s. 360; sygn. 29/4556/187, nlb.)
(1949)

Odciski
pieczęci urzędowych Wyciąża z lat
1859 i 1912, pieczęci sołtysiej Przylasku
Wyciąskiego z 1949 roku oraz pieczęci dominium
Wyciąże z 1847 roku
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. 29/456/39, nlb.; sygn. PUZKr 29, nlb.;
sygn. Gm. Ru. 17, s. 360;
sygn. 29/4556/187, nlb.)
(1949) Odciski pieczęci urzędowych Wyciąża z lat 1859 i 1912, pieczęci sołtysiej Przylasku Wyciąskiego z 1949 roku oraz pieczęci dominium Wyciąże z 1847 roku (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/456/39, nlb.; sygn. PUZKr 29, nlb.; sygn. Gm. Ru. 17, s. 360; sygn. 29/4556/187, nlb.)
(1847)

Odciski
pieczęci urzędowych Wyciąża z lat
1859 i 1912, pieczęci sołtysiej Przylasku
Wyciąskiego z 1949 roku oraz pieczęci dominium
Wyciąże z 1847 roku
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. 29/456/39, nlb.; sygn. PUZKr 29, nlb.;
sygn. Gm. Ru. 17, s. 360;
sygn. 29/4556/187, nlb.)
(1847) Odciski pieczęci urzędowych Wyciąża z lat 1859 i 1912, pieczęci sołtysiej Przylasku Wyciąskiego z 1949 roku oraz pieczęci dominium Wyciąże z 1847 roku (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/456/39, nlb.; sygn. PUZKr 29, nlb.; sygn. Gm. Ru. 17, s. 360; sygn. 29/4556/187, nlb.)
Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska