Wersja kontrastowa
A+ A A-
Tom:
strona:

Ruszcza

Zobacz również

Dawna wieś po lewej stronie Wisły, obecnie we wschodniej i północno-wschodniej  części miasta Krakowa, około 15,5 km od jego centrum, sąsiadująca z Węgrzynowicami,  Kościelnikami, Wyciążem, Branicami i Wadowem. Przysiółkiem Ruszczy  była Kępa Rusiecka i okresowo Przylasek Rusiecki.

  W najstarszej znanej wzmiance, pochodzącej z 1222 roku, nazwa wsi odnotowana w brzmieniu  Ruscza. W innych dawnych zapiskach: Ruscza (1376), Russecz (1419), Ruscza (1470), Rusiec  (1629), Ruszcza (1787). Nazwa wsi wywodzi się od nazwy osobowej „Rusek”.

  Wieś należała do parafii pw. św. Grzegorza Wielkiego w Ruszczy. W godle umieszczonym  na pieczęci z 1926 roku krzyż równoramienny.

  Ruszcza przeniesiona została z prawa polskiego na średzkie w 1373 roku, za panowania  Elżbiety Łokietkówny. Wytyczono wówczas jej centrum w rejonie dzisiejszych ulic Rusieckiej  i Jeziorko. W połowie XIX wieku odnotowywano nazwy pól i rejonów wsi: Spławi, Krziwdi.

  Historycznie wieś była własnością szlachecko-magnacką. Stanowiła własność rodową Gryfitów,  którzy od nazwy sąsiednich Branic przyjęli miano Branickich. Wśród właścicieli wsi znaleźli  się: Sulisław z Ruszczy herbu Gryf, wojewoda krakowski, oraz jego syn Klemens z Ruszczy,  także wojewoda krakowski, otrzymał w latach 1250 i 1252 przywileje od Bolesława Wstydliwego.  W latach 1386–1425 wieś pozostawała w rękach Wierzbięty z Branic, stolnika krakowskiego,  który około 1420 roku ufundował tam nowy kościół pw. św. Grzegorza. W XVIII wieku  Ruszcza była w rękach hetmana Jana Klemensa Branickiego, po jego śmierci władała nią  wdowa po nim Izabela z Poniatowskich, siostra Stanisława Augusta. W 1801 roku wieś i cały  klucz branicki nabył Marcin Badeni, senator i prezes Komisji Włościańskiej Wolnego Miasta  Krakowa, brat Józefa, właściciela Wadowa, i Stanisława, któremu sprzedał Branice, zatrzymując  Ruszczę. Od 1832 roku wieś należała do Pawła Popiela, współzałożyciela czasopisma  „Czas”.  W 1945 roku upaństwowiono majątek i rozparcelowano grunty dworskie.

  Przed trzecim rozbiorem gromada Ruszcza należała do powiatu krakowskiego, po roku  1795 znalazła się jako gmina w austriackim cyrkule krakowskim. W 1815 roku wieś weszła  w granice Rzeczypospolitej Krakowskiej jako gromada w składzie gminy obwodowej  Kościelniki,  od roku 1838 dystryktu Mogiła. W roku 1846 Ruszcza powróciła jako gromada (od  1856 roku gmina) pod zabór austriacki. W latach 1866–1933 miała status gminy jednostkowej  w ramach powiatu krakowskiego. W roku 1934 dotychczasowa gmina Ruszcza przekształcona  została w gromadę Ruszcza w ramach gminy zbiorczej Ruszcza. W takiej pozycji  ustrojowej wieś pozostawała w latach 1939–1945 w okupacyjnym departamencie i powiecie  krakowskim Generalnego Gubernatorstwa.

  W roku 1951 znajdująca się nadal w gminie Ruszcza powiatu krakowskiego gromada  Ruszcza włączona została do granic Krakowa jako LXIII dzielnica katastralna położona  w nowo utworzonej dzielnicy administracyjnej Nowa Huta.

  Obecnie tereny tej dawnej wsi stanowią część dzielnicy samorządowej XVIII Nowa Huta.

 

Ze Słownika geograficznego z lat 1880–1902: 

Ruszcza, wieś wzniesiona 221 m n.p.m., w okolicy lekko falistej. Starożytna ta osada ma  piękny murowany kościół, kaplicę, obszerny dwór z oficyną, 39 domów włościańskich.  Ludność  dworu składa się z 63 osób, wsi z 252 mieszkańców; 236 rzymsko-katolickich i 16 izraelitów.  Należą do gminy przysiołki: Kępa, Wola i Przylasek Rusiecki, położone nad Wisłą  i Olszą. Gmina ma szkołę ludową. Gleba składa się z glinki urodzajnej. W roku 1581 miała  2 łany kmiece, 2 zagrodników bez roli, 3 komorników bez bydła, 2 rzemieślników.

Dokument wydany w 1212 roku w Krakowie, w którym podkomorzy ziemi krakowskiej Adam Ocieski z Ocieszyna
stwierdza, że przedstawiciele stanu w obecności Jana Kmity z Woli, pisarza i komornika ziemi krakowskiej, oznaczyli
granice między wsiami: Ruszcza (własność Stanisława i Grzegorza Branickich, braci niedzielnych), Wyciąże (własność
kapituły krakowskiej, w posesji Macieja Drzewickiego, proboszcza włocławskiego, kanonika krakowskiego) oraz
Stanisławice (własność Krzysztofa i Hieronima Włodzisławskich, synów Jana, tudzież Olbrychta Gnoińskiego, syna
Krzysztofa, dziedzica Stanisławowic, Wolicy i Kościelnik) – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Ruszcza”
(Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 815)
Dokument wydany w 1212 roku w Krakowie, w którym podkomorzy ziemi krakowskiej Adam Ocieski z Ocieszyna stwierdza, że przedstawiciele stanu w obecności Jana Kmity z Woli, pisarza i komornika ziemi krakowskiej, oznaczyli granice między wsiami: Ruszcza (własność Stanisława i Grzegorza Branickich, braci niedzielnych), Wyciąże (własność kapituły krakowskiej, w posesji Macieja Drzewickiego, proboszcza włocławskiego, kanonika krakowskiego) oraz Stanisławice (własność Krzysztofa i Hieronima Włodzisławskich, synów Jana, tudzież Olbrychta Gnoińskiego, syna Krzysztofa, dziedzica Stanisławowic, Wolicy i Kościelnik) – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Ruszcza” (Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej, sygn. perg. 815)
Dokument wydany w 1376 roku w Krakowie, mocą którego Elżbieta, starsza królowa węgierska i polska, na prośbę
Unisławy, wdowy po Jakubie, dziedzicu Ruszczy, sędzim sandomierskim, przeniosła stanowiące jej dziedzictwo
wsie leżące w ziemi krakowskiej: Ruszcza, Kantorowice i Mikluszowice z prawa polskiego na niemieckie zwane
średzkim – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Ruszcza”
(Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, sygn. rkps II 167)
Dokument wydany w 1376 roku w Krakowie, mocą którego Elżbieta, starsza królowa węgierska i polska, na prośbę Unisławy, wdowy po Jakubie, dziedzicu Ruszczy, sędzim sandomierskim, przeniosła stanowiące jej dziedzictwo wsie leżące w ziemi krakowskiej: Ruszcza, Kantorowice i Mikluszowice z prawa polskiego na niemieckie zwane średzkim – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Ruszcza” (Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, sygn. rkps II 167)
Z księgi gruntowej miasta Krakowa i dóbr tabularnych z obszaru Sądu Okręgowego w Krakowie
pierwsza strona spisu domów gminy Ruszcza sporządzonego około 1875 roku
(Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/465/1279, nlb.)
Z księgi gruntowej miasta Krakowa i dóbr tabularnych z obszaru Sądu Okręgowego w Krakowie pierwsza strona spisu domów gminy Ruszcza sporządzonego około 1875 roku (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/465/1279, nlb.)
(1926)
Odciski pieczęci urzędowych Ruszczy z lat
1926 i 1946 oraz odcisk w wosku pieczęci
Grzegorza z Branic z dokumentu wystawionego
w 1439 roku; w polu pieczętnym
herb Gryf, którym pieczętowali się Braniccy,
w wiekach XII–XVIII właściciele między
innymi Ruszczy
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. PUZKr 57, nlb.; sygn. UW II 391,
s. 563; Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego,
sygn. dok. perg. 89)
(1926) Odciski pieczęci urzędowych Ruszczy z lat 1926 i 1946 oraz odcisk w wosku pieczęci Grzegorza z Branic z dokumentu wystawionego w 1439 roku; w polu pieczętnym herb Gryf, którym pieczętowali się Braniccy, w wiekach XII–XVIII właściciele między innymi Ruszczy (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. PUZKr 57, nlb.; sygn. UW II 391, s. 563; Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, sygn. dok. perg. 89)
(1946)
Odciski pieczęci urzędowych Ruszczy z lat
1926 i 1946 oraz odcisk w wosku pieczęci
Grzegorza z Branic z dokumentu wystawionego
w 1439 roku; w polu pieczętnym
herb Gryf, którym pieczętowali się Braniccy,
w wiekach XII–XVIII właściciele między
innymi Ruszczy
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. PUZKr 57, nlb.; sygn. UW II 391,
s. 563; Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego,
sygn. dok. perg. 89)
(1946) Odciski pieczęci urzędowych Ruszczy z lat 1926 i 1946 oraz odcisk w wosku pieczęci Grzegorza z Branic z dokumentu wystawionego w 1439 roku; w polu pieczętnym herb Gryf, którym pieczętowali się Braniccy, w wiekach XII–XVIII właściciele między innymi Ruszczy (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. PUZKr 57, nlb.; sygn. UW II 391, s. 563; Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, sygn. dok. perg. 89)
(1439)
Odciski pieczęci urzędowych Ruszczy z lat
1926 i 1946 oraz odcisk w wosku pieczęci
Grzegorza z Branic z dokumentu wystawionego
w 1439 roku; w polu pieczętnym
herb Gryf, którym pieczętowali się Braniccy,
w wiekach XII–XVIII właściciele między
innymi Ruszczy
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. PUZKr 57, nlb.; sygn. UW II 391,
s. 563; Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego,
sygn. dok. perg. 89)
(1439) Odciski pieczęci urzędowych Ruszczy z lat 1926 i 1946 oraz odcisk w wosku pieczęci Grzegorza z Branic z dokumentu wystawionego w 1439 roku; w polu pieczętnym herb Gryf, którym pieczętowali się Braniccy, w wiekach XII–XVIII właściciele między innymi Ruszczy (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. PUZKr 57, nlb.; sygn. UW II 391, s. 563; Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, sygn. dok. perg. 89)
Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska