Wersja kontrastowa
A+ A A-
Tom:
strona:

Etap III: poszerzenie granic w 1973 roku

Jeżeli etap I omawianego w tym tomie poszerzania granic Krakowa zrealizowany w roku 1941 związany był z przypisaniem miastu przez niemieckiego okupanta stołecznej roli w systemie zarządzania częścią zagarniętych polskich terytoriów, a etap II, przeprowadzony w 1951 roku, stanowił prostą konsekwencję gospodarczo-politycznej decyzji władz centralnych o takiej, a nie innej, lokalizacji wielkiego kombinatu przemysłowego, to etap III miał swoją genezę w zaplanowanej i wdrożonej w latach 1972–1975 ogólnopolskiej reformie podziału administracyjnego kraju oraz reformie systemu terenowego aparatu władzy i administracji państwowej.

  Etap ten nie był więc wynikiem skoncentrowania uwagi decydentów na Krakowie, lecz Kraków i jego granice stały się tu przedmiotem zaprogramowanej i przyjętej centralnie wizji pozycji i kształtu największych miast w skali całego kraju jako części szeroko zakrojonej reformy systemowej.

  W 1954 roku zlikwidowano w Polsce podział administracyjny wsi na około 3000 gmin, wprowadzając w to miejsce podział na około 8800 gromad. Były to jednak jednostki małe i słabe, wkrótce zaczęto je łączyć, tak że w 1972 roku ich liczba zmalała do około 4300. W tymże 1972 roku podział na gromady zastąpiono podziałem na gminy, wydzielając 2366 takich właśnie większych i silniejszych od poprzednich gromad jednostek administracyjnych. Otwarło to drogę do dalszych, daleko idących reform, przeprowadzanych do roku 1975, w tym przejścia na dwustopniowy podział (a zatem i zarządzanie) kraju poprzez likwidację szczebla powiatowego oraz zniesienia dotychczasowych 17 województw i wprowadzenie w to miejsce podziału na 49 województw. W tym ostatnim zakresie dla największych miast, w tym Krakowa, wprowadzono osobną kategorię „województwa miejskiego”.

  Do tej pory Kraków, tak jak i Warszawa, Łódz, Wrocław oraz Poznań, miał status miasta wydzielonego z województwa. W 1975 roku stał się on jednostką stopnia wojewódzkiego, tworząc wraz z okalającym go terenem wojewódzkim jedną wspólną jednostkę podziału administracyjnego kraju o nazwie województwo miejskie krakowskie. Wielkość tego województwa znacznie jednak uszczuplono w porównaniu ze stanem sprzed reformy, wychodząc z założenia, że wystarczającą rekompensatą są wielkość i siła centralnego miasta. W efekcie województwo miejskie krakowskie skupiało zaledwie 10 miast i 47 gmin o łącznej powierzchni 3254 km² i 1 167 500 mieszkańców – było wśród wszystkich 49 województw na przedostatnim miejscu pod względem powierzchni (przed województwem miejskim łódzkim, zaraz za województwem stołecznym warszawskim).

  Wracając do roku 1972: w ramach przygotowań do zastąpienia gromad nowymi, większymi gminami, całkowitej likwidacji szczebla powiatowego (w tym krakowskiego i sąsiadujących z nim) oraz wprowadzenia w miejsce dotychczasowego województwa krakowskiego nowej konstrukcji w postaci województwa miejskiego, zakreślano granice wprowadzanych nowych gmin przy jednoczesnym wzmocnieniu terytorialnym samego Krakowa, mającego być województwem, ale o pomniejszonej powierzchni. To w tym właśnie tkwi źródło centralnej decyzji o zwiększeniu jego terytorium oraz wykonawcze zakreślenie granic w korelacji z nowo tworzonymi przy granicach miasta innymi gminami.

  Poszerzenie granic Krakowa w 1972 roku ze skutkiem prawnym od 1 stycznia 1973 roku było więc wpisane w ogólnopaństwową, zasadniczą reformę podziału administracyjnego kraju, a w ślad za tym sprawowania władzy i administracji państwowej.

47
wierzchni (przed województwem miejskim łódzkim, zaraz
za województwem stołecznym warszawskim).
Wracając do roku 1972: w ramach przygotowań do zastąpienia
gromad nowymi, większymi gminami, całkowitej
likwidacji szczebla powiatowego (w tym krakowskiego
i sąsiadujących z nim) oraz wprowadzenia w miejsce dotychczasowego
województwa krakowskiego nowej konstrukcji
w postaci województwa miejskiego, zakreślano
granice wprowadzanych nowych gmin przy jednoczesnym
wzmocnieniu terytorialnym samego Krakowa, mającego
być województwem, ale o pomniejszonej powierzchni. To
w tym właśnie tkwi źródło centralnej decyzji o zwiększeniu
jego terytorium oraz wykonawcze zakreślenie granic
w korelacji z nowo tworzonymi przy granicach miasta innymi
gminami.
Poszerzenie granic Krakowa w 1972 roku ze skutkiem
prawnym od 1 stycznia 1973 roku było więc wpisane
w ogólnopaństwową, zasadniczą reformę podziału administracyjnego
kraju, a w ślad za tym sprawowania władzy
i administracji państwowej.
Pełny tekst rozporządzenia Rady Ministrów z 30 listopada 1972 roku w sprawie zmiany granic miasta Krakowa,
Poznania i Wrocławia, opublikowanego w Dzienniku Ustaw z 1972 roku, Nr 50, poz. 323
(z zasobów Urzędu Miasta Krakowa)
47 wierzchni (przed województwem miejskim łódzkim, zaraz za województwem stołecznym warszawskim). Wracając do roku 1972: w ramach przygotowań do zastąpienia gromad nowymi, większymi gminami, całkowitej likwidacji szczebla powiatowego (w tym krakowskiego i sąsiadujących z nim) oraz wprowadzenia w miejsce dotychczasowego województwa krakowskiego nowej konstrukcji w postaci województwa miejskiego, zakreślano granice wprowadzanych nowych gmin przy jednoczesnym wzmocnieniu terytorialnym samego Krakowa, mającego być województwem, ale o pomniejszonej powierzchni. To w tym właśnie tkwi źródło centralnej decyzji o zwiększeniu jego terytorium oraz wykonawcze zakreślenie granic w korelacji z nowo tworzonymi przy granicach miasta innymi gminami. Poszerzenie granic Krakowa w 1972 roku ze skutkiem prawnym od 1 stycznia 1973 roku było więc wpisane w ogólnopaństwową, zasadniczą reformę podziału administracyjnego kraju, a w ślad za tym sprawowania władzy i administracji państwowej. Pełny tekst rozporządzenia Rady Ministrów z 30 listopada 1972 roku w sprawie zmiany granic miasta Krakowa, Poznania i Wrocławia, opublikowanego w Dzienniku Ustaw z 1972 roku, Nr 50, poz. 323 (z zasobów Urzędu Miasta Krakowa)

Zakres przyłączeń opisuje przytoczony akt prawny, ilustruje je także załączona nieco dalej mapka. Miasto zwiększyło swoją powierzchnię z 229,90 km² w roku 1951 do 322,30 km², co oznaczało przyrost w wielkości 92,4 km². Było to więc po 1915 roku drugie pod względem ilości włączonych terenów poszerzenie terytorium miasta (większy zasięg miało jedynie poszerzenie granic w roku 1941).

Etap III:
poszerzenie granic w 1973 roku
Na planie obrazującym dzisiejsze granice Krakowa powierzchnia miasta do roku 1973 (kolor niebieski) oraz tereny przyłączone do miasta tymże
roku (kolor czerwony). Przyłączone tereny to wsie lub ich części: Kosocice z Baryczą; Soboniowice; Rajsko; Wróblowice; Swoszowice; Opatkowice;
Sidzina; Tyniec z Podgórkami; Olszanica; Mydlniki; Łuczanowice; Kościelniki; Wolica z Rogowem; Przylasek Wyciąski; Wyciąże; Przylasek
Rusiecki; Przewóz; Bieżanów (część Bieżanowa włączono do Krakowa już wcześniej, w 1941 roku). Włączono do miasta również część północną
Zbydniowic (jej południową część, zatem resztę wsi, przyłączono do miasta w 1986 roku). Do Krakowa przyłączono wówczas także części Batowic,
Libertowa i Lusiny, ale nie wcielono ich w całości i gminy te funkcjonują do dziś jako samodzielne w okrojonym w 1973 roku rozmiarze (na planie
uwzględniono te częściowe przyłączenia, jednak bez nazw wsi, które pozostały poza granicami miasta, zachowując swoją odrębność).
Etap III: poszerzenie granic w 1973 roku Na planie obrazującym dzisiejsze granice Krakowa powierzchnia miasta do roku 1973 (kolor niebieski) oraz tereny przyłączone do miasta tymże roku (kolor czerwony). Przyłączone tereny to wsie lub ich części: Kosocice z Baryczą; Soboniowice; Rajsko; Wróblowice; Swoszowice; Opatkowice; Sidzina; Tyniec z Podgórkami; Olszanica; Mydlniki; Łuczanowice; Kościelniki; Wolica z Rogowem; Przylasek Wyciąski; Wyciąże; Przylasek Rusiecki; Przewóz; Bieżanów (część Bieżanowa włączono do Krakowa już wcześniej, w 1941 roku). Włączono do miasta również część północną Zbydniowic (jej południową część, zatem resztę wsi, przyłączono do miasta w 1986 roku). Do Krakowa przyłączono wówczas także części Batowic, Libertowa i Lusiny, ale nie wcielono ich w całości i gminy te funkcjonują do dziś jako samodzielne w okrojonym w 1973 roku rozmiarze (na planie uwzględniono te częściowe przyłączenia, jednak bez nazw wsi, które pozostały poza granicami miasta, zachowując swoją odrębność).

  Jednocześnie była to zmiana, która ukształtowała granice miasta w zasadzie aktualne do dziś – ważna korekta w 1986 roku oraz incydentalna z 2013 roku objęły łącznie zaledwie około 5 km² powierzchni i nie są tu ważące. Dzisiejszy Kraków ma więc granice ukształtowane ponad cztery dekady temu.

  Omawiana reforma zrównała dzielnice wielkich miast z pozycją wprowadzonych właśnie gmin. Stały się one podstawowymi jednostkami podziału administracyjnego na terenie tych miast, z własnymi organami władzy (rady narodowe) i administracji (naczelnicy). W 1973 roku zniesiono w Krakowie dotychczasowych 6 dzielnic administracyjnych, w ich miejsce wydzielając w mieście 4 dzielnice: I – Śródmieście, II – Podgórze, III – Krowodrza, IV – Nowa Huta. Podział ten przetrwał do 1991 roku, gdy zostały one zniesione i zastąpione znanymi nam z dzisiejszych czasów 18 dzielnicami pomocniczymi, samorządowymi.

 

Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska