Wersja kontrastowa
A+ A A-
Tom:
strona:

Bielany

Zobacz również

Dawna wieś po lewej stronie Wisły, obecnie w zachodniej części miasta Krakowa, około  7 km od jego centrum, przy starym trakcie do Oświęcimia, sąsiadująca z Wolą Justowską, Przegorzałami, przez Wisłę z Kostrzem i z leżącym do dziś poza granicą Krakowa Kryspinowem, dawnej noszącym nazwę Śmierdząca (Śmierdząka).

  W najstarszej znanej wzmiance, pochodzącej z 1254 roku, nazwa wsi została zapisana w brzmieniu Belani. W innych dawnych zapiskach w postaciach: Belan, Byelanye (1398), Byelany,  Byelyani (1470). Nazwa wsi etniczna, wywodząca się od określenia oznaczającego ludzi  osiadłych na „bielach” (bagnach, błotach) albo pochodząca od bielenia płótna.

  Wieś przez wieki należała do parafii pw. Najświętszego Salwatora w Zwierzyńcu. W godle  dziewiętnastowiecznej pieczęci wiejskiej wizerunek Srebnej Góry z dominującym kościołem  i budynkami klasztornymi.

  Wieś przeniesiona z prawa polskiego na prawo magdeburskie w 1452 roku przez króla  Kazimierza Jagiellończyka. Wytyczono wówczas centrum osady w rejonie dzisiejszej ulicy  Orlej oraz dokonano niwowego rozłogu pól. W XIX wieku odnotowywano niwy: Miejscowa,  Rędziny, Wiry, Na Skale, Pod Klasztorem.

  Historyczna własność wsi mieszana, kościelno-szlachecka. Pierwotnie stanowiła własność  książęcą, w 1254 roku książę Bolesław Wstydliwy nadał część Bielan klasztorowi Benedyktynek ze  Staniątek, część natomiast klasztorowi Norbertanek ze Zwierzyńca. W drugiej połowie XIV wieku  dawna własność benedyktynek była już w rękach szlacheckich. Wiek później Jan Długosz próbował  osadzić tam zakon kartuzów, kolejne 100 lat później rodzina Chełmskich sprzedała wieś  kasztelanowi Sebastianowi Lubomirskiemu. W 1604 roku marszałek wielki koronny Mikołaj  Wolski ulokował w Bielanach zakon kamedułów, który z czasem przejął własność wsi. W drugiej  połowie XIX wieku w ramach fortyfikacji Twierdzy Kraków powstały na jej terenie bateria altyleryjska  Srebrna Góra i fort Bielany.

  Przed trzecim rozbiorem gromada Bielany należała do powiatu krakowskiego, po roku 1795 znalazła się jako gmina w austriackim cyrkule krakowskim. W 1815 roku Bielany  weszły w granice państwa-miasta Rzeczypospolitej Krakowskiej jako gromada w składzie  gminy obwodowej Liszki, a od roku 1838 dystryktu Liszki. W roku 1846 wieś powróciła jako  gromada (od 1856 roku gmina) pod zabór austriacki. W okresie autonomii galicyjskiej, od  1866 roku, miała nadal status jednowioskowej gminy (gminy jednostkowej) w ramach powiatu  krakowskiego. To gminne usytuowanie Bielan przetrwało do czasów II Rzeczypospolitej,  do roku 1933. W 1934 roku dotychczasowa gmina Bielany przekształcona została w gromadę  w ramach wielowioskowej gminy zbiorczej Liszki.

  W 1941 roku znajdujące się w okupacyjnym departamencie i powiecie krakowskim Generalnego  Gubernatorstwa Bielany (liczące wówczas 3,53 km² i 920 mieszkańców) przyłączone zostały  do Krakowa, do jego III obwodu administracyjnego, tworząc XXXII dzielnicę katastralną.

  Obecnie tereny tej dawnej wsi stanowią część dzielnicy samorządowej VII Zwierzyniec.

 

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, wydany w piętnastu  tomach w latach 1880–1902, podaje:  Ozdobą Bielan jest klasztor kamedułów, ze wspaniałym kościołem na wysokiej (326 m npm.),  lasem porosłej górze, zwanej „srebrną”, którego założycielem był Mikołaj Wolski, marszałek  wielki koronny roku 1604, pochowany w roku 1630 przy drzwiach kościoła.

 

[W opisach kolejnych wsi cytowany jako Słownik geograficzny, z podaniem szczegółów źródłowych w Literaturze pod opisem  danej wsi; cytaty stanowią wybór, dokonywano w nich jedynie rozwinięcia niektórych skrótów bez ingerencji w treść – wyboru  i tego typu zmian odrębnie nie oznaczano.] 

Dokument wydany w 1449 roku w Krakowie, w którym sędzia ziemski krakowski Bartosz z Gór i podsędek Piotr z Cikowic stwierdzili,
że Grzegorz, kasztelan radomski, i jego brat rodzony Piotr, dziedzice z Branic, oraz Świętosław, przeor przy kościele św. Marka
w Krakowie wraz ze swym konwentem sprzedali Mikołajowi Zarogowskiemu całą swą część w Bielanach i część zwaną Wężykowską
za 166 grzywien monety krakowskiej – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Bielany”
(Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. perg. 1139)
Dokument wydany w 1449 roku w Krakowie, w którym sędzia ziemski krakowski Bartosz z Gór i podsędek Piotr z Cikowic stwierdzili, że Grzegorz, kasztelan radomski, i jego brat rodzony Piotr, dziedzice z Branic, oraz Świętosław, przeor przy kościele św. Marka w Krakowie wraz ze swym konwentem sprzedali Mikołajowi Zarogowskiemu całą swą część w Bielanach i część zwaną Wężykowską za 166 grzywien monety krakowskiej – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Bielany” (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. perg. 1139)
Dokument wydany w 1480 roku w Krakowie, mocą którego sędzia ziemski krakowski Mikołaj Strasz z Białczowa i Marcin
z Kowar, podsędek, poświadczyli, że Elżbieta, córka zmarłego Stanisława Ryczy, wraz z matką Anną z Batowic sprzedała
za 70 florenów węgierskich czterołanowy grunt i łąki w Prądniku Janowi Długoszowi starszemu, biskupowi elektowi lwowskiemu,
oraz braciom kartuzom z klasztoru na Bielanach, na wzgórzach św. Stanisława – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Bielany”
(Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie, sygn. Dok. Kr 162)
Dokument wydany w 1480 roku w Krakowie, mocą którego sędzia ziemski krakowski Mikołaj Strasz z Białczowa i Marcin z Kowar, podsędek, poświadczyli, że Elżbieta, córka zmarłego Stanisława Ryczy, wraz z matką Anną z Batowic sprzedała za 70 florenów węgierskich czterołanowy grunt i łąki w Prądniku Janowi Długoszowi starszemu, biskupowi elektowi lwowskiemu, oraz braciom kartuzom z klasztoru na Bielanach, na wzgórzach św. Stanisława – oraz powiększenie zapisu nazwy wsi „Bielany” (Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie, sygn. Dok. Kr 162)
Z Archiwum Wolnego Miasta Krakowa mapa wsi Bielany w oryginale wyrysowana w 1820 roku przez Karola Bełcikowskiego,
geometrę rządowego, tu w kopii wykonanej przez Teofila Żebrawskiego – oraz powiększenie ocalałego fragmentu legendy
(Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/200/65)
Z Archiwum Wolnego Miasta Krakowa mapa wsi Bielany w oryginale wyrysowana w 1820 roku przez Karola Bełcikowskiego, geometrę rządowego, tu w kopii wykonanej przez Teofila Żebrawskiego – oraz powiększenie ocalałego fragmentu legendy (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29/200/65)
(1847)
Odciski pieczęci urzędowych Bielan z lat
1847, 1857 i 1931 oraz pieczęci klasztoru
Kamedułów z roku 1847 używanej w sprawach
właścicielskich wsi Bielany
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. WM 563a, nlb.; sygn. WMK XIV-80,
s. 195; sygn. PUZKr 54, nlb.;
sygn. WM 562, s. 223)
(1847) Odciski pieczęci urzędowych Bielan z lat 1847, 1857 i 1931 oraz pieczęci klasztoru Kamedułów z roku 1847 używanej w sprawach właścicielskich wsi Bielany (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. WM 563a, nlb.; sygn. WMK XIV-80, s. 195; sygn. PUZKr 54, nlb.; sygn. WM 562, s. 223)
(1857)
Odciski pieczęci urzędowych Bielan z lat
1847, 1857 i 1931 oraz pieczęci klasztoru
Kamedułów z roku 1847 używanej w sprawach
właścicielskich wsi Bielany
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. WM 563a, nlb.; sygn. WMK XIV-80,
s. 195; sygn. PUZKr 54, nlb.;
sygn. WM 562, s. 223)
(1857) Odciski pieczęci urzędowych Bielan z lat 1847, 1857 i 1931 oraz pieczęci klasztoru Kamedułów z roku 1847 używanej w sprawach właścicielskich wsi Bielany (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. WM 563a, nlb.; sygn. WMK XIV-80, s. 195; sygn. PUZKr 54, nlb.; sygn. WM 562, s. 223)
(1931)
Odciski pieczęci urzędowych Bielan z lat
1847, 1857 i 1931 oraz pieczęci klasztoru
Kamedułów z roku 1847 używanej w sprawach
właścicielskich wsi Bielany
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. WM 563a, nlb.; sygn. WMK XIV-80,
s. 195; sygn. PUZKr 54, nlb.;
sygn. WM 562, s. 223)
(1931) Odciski pieczęci urzędowych Bielan z lat 1847, 1857 i 1931 oraz pieczęci klasztoru Kamedułów z roku 1847 używanej w sprawach właścicielskich wsi Bielany (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. WM 563a, nlb.; sygn. WMK XIV-80, s. 195; sygn. PUZKr 54, nlb.; sygn. WM 562, s. 223)
(1847)
Odciski pieczęci urzędowych Bielan z lat
1847, 1857 i 1931 oraz pieczęci klasztoru
Kamedułów z roku 1847 używanej w sprawach
właścicielskich wsi Bielany
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. WM 563a, nlb.; sygn. WMK XIV-80,
s. 195; sygn. PUZKr 54, nlb.;
sygn. WM 562, s. 223)
(1847) Odciski pieczęci urzędowych Bielan z lat 1847, 1857 i 1931 oraz pieczęci klasztoru Kamedułów z roku 1847 używanej w sprawach właścicielskich wsi Bielany (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. WM 563a, nlb.; sygn. WMK XIV-80, s. 195; sygn. PUZKr 54, nlb.; sygn. WM 562, s. 223)
Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska