Wersja kontrastowa
A+ A A-

Uwagi wstępne

Uwagi wstępne

Przedmiotem niniejszego opracowania są władze jednostek osiedleńczych najniżej usytuowanych w hierarchii podziału terytorialnego i odpowiadającego mu wieloszczeblowego systemu administracji terytorialnej. Punktem ciężkości jest więc jednostka osiedleńcza posiadająca własną reprezentację, której nie podlega już żadna inna, niżej usytuowana władza lokalna.

  W prostej konstrukcji chodzi o wieś, zorganizowaną w gminę, ze swoim wójtem lub sołtysem na czele. Niżej już władzy nie było, choć mogły być wydzielone, zwykle zwyczajowo, niższej rangi jednostki mieszkalne: przysiółki, wólki, osady, kolonie, podlegające władzy wsi stanowiącej centrum dla takiej całości. Wieś była tu podstawową jednostką podziału terytorialnego, a jej organy podstawowymi organami administracji terytorialnej.

  Rzecz się komplikowała, gdy wprowadzano w życie modele administracji terytorialnej, w których wieś przestawała być podstawową jednostką w podziale terytorialnym oraz w strukturze organów administracyjnych i przechodziła na pozycję jednostki pomocniczej z pomocniczą rangą jej wiejskich organów administracyjnych. Rolę jednostki podstawowej przejmowały gminy o charakterze zbiorczym, to jest grupujące szereg wsi. I tu na przestrzeni dziejów stosowano różne rozwiązania. W Rzeczypospolitej Krakowskiej gminy te, z wójtami na czele, skupiały wsie pomocnicze z sołtysami. W II Rzeczypospolitej od 1934 roku gminy zbiorcze z naczelnikami na czele grupowały jednowioskowe gromady, będące jednostkami pomocniczymi, na czele których stał sołtys. Z kolei od roku 1972 funkcjonowały jako gminy z naczelnikami na czele, skupiające wsie z sołtysami, w randze pomocniczej.

  Jest tu więc widoczny zasadniczy problem nomenklaturowy: te same pojęcia w różnych okresach opisywały różne instytucje prawne.

  Aby to uporządkować i jednocześnie – idąc za sformułowaniami zawartymi w rozdziale wstępnym – jeszcze bardziej detalicznie wskazać tytułowy przedmiot tomu (aby uniknąć nieporozumień na tle nazewnictwa zmieniającego z czasem znaczenie), doprecyzowania wymaga choćby wstępne i najbardziej ogólne usytuowanie ustrojowe jednostek podziału administracyjnego o nazywanych „wieś”, „gmina” i „gromada” oraz ich organów o nazwach „wójt”, „sołtys”, „naczelnik gminy” i „przewodniczący prezydium gminnej rady narodowej”. Niech posłuży temu zestawienie: 

 

W podstawowej jednostce administracyjnej ujętej w tomie W podstawowej jednostce administracyjnej nieujętej w tomie W pomocniczej jednostce administracyjnej ujętej w tomie
sołtys

wieś/gromada

sołtys dziedziczny XIII–XV wiek

gmina zbiorcza

wójt

Księstwo Warszawskie 1809–1815

gromada

sołtys

Księstwo Warszawskie 1809–1815

gmina okręgowa

wójt

Rzeczpospolita Krakowska 1815–1838

gromada

sołtys

Rzeczpospolita Krakowska 1815– 1846

dystrykt

komisarz dystryktowy

Rzeczpospolita Krakowska 1838–1846

gmina zbiorcza

wójt

II Rzeczpospolita 1934–1939

gromada

sołtys

II Rzeczpospolita 1934–1939

gmina zbiorcza

wójt

Generalne Gubernatorstwo 1939–1944/1945

gromada

sołtys

Generalne Gubernatorstwo 1939–1944/1945

gmina zbiorcza

wójt

RP 1944/1945–1950

gromada

sołtys

RP 1944/1945–1950

gmina zbiorcza

prezydium gromadzkiej rady narodowej

RP/PRL 1950–1954

gromada

sołtys

RP/PRL 1950/1954

gromada

prezydium gromadzkiej rady narodowej

PRL 1958–1972

wieś

sołtys

PRL 1958–1972

gmina

naczelnik gminy

PRL 1973–1983

sołectwo

sołtys

PRL 1973–1983

gmina

naczelnik gminy

PRL 1984–1990

sołectwo

sołtys

PRL 1984–1986****

wójt

wieś/gromada

wójt sądowy

XIV–XV wiek

gromada

wójt

od XV wieku do rozbiorów

gromada

wójt

Cesarstwo Austrii 1772/1795*–1809; 1815/1846**–1856

gmina

wójt

Cesarstwo Austrii 1856–1866

gmina

wójt

II Rzeczpospolita 1934–1939 Generalne Gubernatorstwo 1939–1941***

prezydium gromadzkiej rady narodowej z przewodniczącym

prezydium gromadzkiej rady narodowej z przewodniczącym

PRL 1954–1958

naczelnik gminy

gmina

naczelnik gminy autonomia galicyjska 1864–1918 II Rzeczpospolita 1918–1933

 

* dla gromad po prawej stronie Wisły rok 1772, dla gromad lewobrzeżnych rok 1795

** dla gromad po prawej stronie Wisły rok 1815, dla gromad lewobrzeżnych ze względu na wcześniejszą przynależność do Rzeczypospolitej Krakowskiej rok 1846

*** wyłącznie dla Woli Duchackiej i Prokocimia objętych granicami Krakowa w 1941 roku

**** rok ostatniego przyłączenia do Krakowa jednostek administracyjnych tracących tym samym samodzielność (późniejsze korekty granic miasta nie pociągały takiego skutku i nie są objęte niniejszym tomem)

 

Uwagi:

– kolorem oznaczono przedmiot tomu

– zestawienie to bezpośrednio koresponduje z zamieszczoną dalej tabelą „Przekształcenia pozycji i struktur ustrojowych urzędów i jednostek administracyjnych objętych Pocztem” (vide s. 95–97).

 

  Zgodnie zatem z prawną zasadą, że decyduje nie nazwa, lecz treść, w grę nie wchodzą tu reprezentanci struktur terytorialnych innych niż najniżej usytuowane, choćby nazwy owych struktur były zbieżne z tytułem tomu. Innymi słowy poza zainteresowaniem pozostają nadrzędne struktury organizacyjne oraz zwierzchnicy urzędów najniżej uplasowanych.

  Jeżeli mowa o nazewnictwie, celowe jest także zestawienie nazw wchodzących tu w grę miejscowości. Z jednej strony chodzi o urzędowe ukształtowanie się nazw współczesnych, z drugiej o ukazanie dawnych zapisów ich brzmienia, nierzadko tak odbiegających od współczesnego, że nawet skojarzenie ich z obecną nazwą (przetrwałą pomimo likwidacji wsi i przyłączenia jej do Krakowa) jest trudne lub niemożliwe.

 

Nazwa wpółczesna Historyczne brzmienia i przekształcenia (najstarsze pisarskie zapisy, urzędowe zmiany nazewnictwa)
Bielany 1254 Belani, Belan, 1398 Byelanye, Byelany, 1470 Byelyani
Bieńczyce 1224 Benchiz, Benschicze, Binczicze, Zbyenczicze, 1470 Byenczicze
Bieżanów 1212 Besanouo, 1350 Bezanowo, Bezanow, Byczanow, 1470 Byezanow, Bierzanów, Bieżanów, od 1923 Bieżanów
Bodzów przed 1250 Bozow, 1464 Boczov, 1470 Bodzow
Borek Fałęcki 1382 Borek, 1408 Borkow, 1470 Borek, od pierwszej połowy XIX wieku Borek Falencki, Borek Fałęcki
Branice 1250 Branicze, Bronicz, 1470 Branicze, Bronice, 1529 Branycze Pileczkye, Branicze Russyeczkye
Bronowice Małe 1290 Brunouici, Brunowicz, 1337 Polonicalis Brunowicz, 1375 Bronowicze Polonicalis, Bronowicze Polskye, 1470 Brunowicze, 1781 Bronowice Małe
Bronowice Wielkie 1274 Bronowicze, Brunovicze, 1415 Brunowicze Theutonicalis, Bronowycze Almanorum, Bronowice Niemieckie, 1470 Brunowicze, 1787 Bronowice Wielkie
Chełm 1304 Chelm, Chmel, Cheml, 1470 Chelm, Chlem, 1847 Hełm
Czyżyny 1217 Cyrino, 1244 Cirini, 1336 Czisrini, 1427 Czirzyny, 1470 Czirzini, Czyrzyny
Górka Narodowa 1398 Gorky, 1423 Gorka, 1470 Gorka, od XIX wieku Górka Narodowa
Grębałów przed 1200 Grambalow, 1397 Grambolowicz, 1470 Grambolow, 1530 Grębolow, 1833 Grembalow
Jugowice 1360 Jugowicze, 1372 Vgonicz, 1387 Iugowicz, 1399 Hugowicz, 1442 Jugowice, 1470 Jugowicze
Kantorowice 1288 Cantorouici, 1367 de Cantorowic, 1373 Cantorouicze, 1470 Canthorowicze, 1847 Kantorow
Kobierzyn 1350 Coberzin, 1354 Coberzino, 1362 Kobirzyn, 1470 Kobyerzyn, 1511 Kobwrin, 1581 Kobierzin
Kosocice po 1300 Cosocice, 1326 de Cossoticz, 1428 Coszaczicze, 1470 Cossoczicze, od XVIII wieku Kossocice
Kostrze 1402 Costrzecz, 1426 Kostrecz, 1470 Kostrzyecz, 1494 Kosthrzecz, Kostrzec, 1680 Kostrze
Kościelniki 1369 Cosczelnyky, 1381 Kosczelniki, 1384 Cosczelec, 1404 Kosczelecz, 1426 Quoscelniki, 1470 Kosczelnyky
Krzesławice 1198 Gorezlauice, 1228 Caslauic, 1288 Creszlawici, 1354 Krzeczlauice, 1465 Crzeczslawicze, 1470 Krzeslawicze
Kurdwanów 1252 Curduanow, 1375 Kurdwano, 1470 Curdwanow, 1487 Cordwanowicze, od XV/XVI wieku Kurdwanów Górny, Kurdwanów Dolny, od XIX wieku Kurdwanów
Lubocza 1254 Lubothca, 1337 Lubocza, 1390 Lupocza, 1400 Lubcza, 1443 Livbocza, 1470 Lubocza, 1529 Lyvbcza
Łagiewniki 1386 de Lagiwnik, 1389 de Lagownik, 1407 Lagewniki, 1464 Langewnyky, 1470 Lagiewnyky
Łęg 1277 Lang, 1324 Langa, 1470 Lang, 1491 Lag, 1529 Ląk, 1581 Łąg, 1680 Lęg
Łuczanowice 1381 de Luczyanouicz, 1399 Lucianouice, 1410 Luczanowicz, 1462 Luczanovicze, 1470 Luczianowycze
Mistrzejowice 1270 Mistrevich, 1371 Mistrzovicze, 1398 Mistrzowicze, 1410 Mistrzeuicze, 1458 Mystrowycze, 1470 Mistrzowycze, 1529 Mystrowicze, Mistrzowice, 1854 Myszceowice
Mogiła 1222 Mogila sive Tumba, 1291 Clara Tumba Mogyla, 1470 Mogyla, 1616 de Mogila sem Clara Tumba
Mydlniki 1226 de Midlnik, 1470 Midlnyky, 1533 Medlnyki, 1561 Midlniki
Olsza 1638 Olsza
Olszanica 1254 Olesnicha, Olszenicia, 1394 Holszenica, 1421 Oleschnicza, 1470 Olschenycza, 1527 Olsenicia, 1612 Olszenicza, 1847 Olszenica
Opatkowice 1229 de Opatkowic, 1373 Opatkouicze, 1470 Oppathkowicze, 1582 Opatkowice
Piaski Wielkie 1395 de Pyassek, 1531 Piaski, 1470 Pyask 1553 Piaski Wielkie, Piaski Małe, 1581 Piasek Wielki, Piasek Mały, 1779 Piaski Wielkie
Pleszów 1313 Plessow, 1470 Pleschow, 1492 Plesshow, 1767 Pleszow
Prądnik Biały 1123 Prutnic, 1221 Prudnik, 1367 Prennik, 1394 Prandniky, 1470 Prandnik, 1581 Prąndnik Wielki, 1680 Pramnik Wielki, 1783 Prądnik Biskupi, Prądnik Duchacki, 1827 Promnik Biali, Prądnik Biały,
Prądnik Czerwony 1470 Prandnik, 1529 Pranthnyk, 1581 Prąndnik, 1629 Promnik, 1680 Prąmnik, 1847 Promnik Czerwony, 1872 Prądnik Czerwony
Prokocim 1367 Prococzino, 1392 Prokocin, 1432 Prococzim, 1470 Prokoczym, 1523 Prokoczin
Przegorzały 1254 Pregoral, 1389 Przegorzali, 1470 Przegorzalye, 1566 Przegorzali, od XVIII/XIX wieku Przegorzały, 1940 Wartenberg
Przewóz 1351 Przewozy, 1470 Przewosz, 1540 Przewos, Przewosz
Przylasek Rusiecki 1782 Las Rusiecki, 1787 Przylasek, 1855 Przylasek Rusiecki
Pychowice 1376 Pychowice, 1470 Pychowicze
Rajsko 1390 Raysko, 1470 Raysko, 1581 Raisko, 1849 Raysko, 1896 Rajsko
Rakowice 1244 cum Rachouiz, 1355 Racouice, 1440 Rakouicze, 1463 Racowicze, 1470 Rakowicze, 1763 Rakowice
Ruszcza 1222 Ruscza, 1376 Ruscza, 1419 Russecz, 1470 Ruscza, 1629 Rusiec, 1787 Ruszcza
Rybitwy 1385 Ribitwi, 1406 Ribithwi, 1470 Rybytwy
Rżąka 1388 de Rzsanca, 1470 Rząnka, 1779 Rzonka, 1926 Rząka, 1941 Rząka
Sidzina 1470 Szydzyna, 1506 Szidzyna, 1581 Szidzina, 1787 Sidzina, 1843 Szydzina
Skotniki 1257 Scotniky, 1470 Skothnyky, 1544 Skothniki, 1757 Skotniki
Soboniowice 1568 Szoboniowicze, 1568 Soboniowice
Swoszowice 1362 Swoszow, 1364 de Swoszowicz, 1404 Swossovice, 1416 Swosthovice, 1470 Swoschowycze, 1422 Swosowice, 1588 Szwoszewicze, 1633 Swoszowice
Tonie 1389 Tanye, 1451 Thanye, 1470 Thanie
Tyniec 1165 Thinciensem villam, 1274 Tinetiae, 1470 Thynyecz, 1585 Tyniec
Wadów 1243 Vadow, 1336 Wadow, 1470 Wadow
Węgrzynowice 1470 Wangrzynowycze, 1612 Węgrzynowice
Witkowice 1464 Withkowicze, 1470 Wythkowycze
Wola Duchacka 1364 Wolia za wzgórzem Lasota, 1470 Wolya, Wola, od XVI wieku Wola Świętoduchacka, Wola Szpitalna, od XVIII wieku Wola Duchacka
Wola Justowska 1304 Vola, Wolya, 1388 Wolya Chelmska, 1526 Wolya Chełmszka, 1787 Wola Zwierzyniecka, 1849 Wola Justowska
Wolica 1389 Vola, 1398 Wola Stanisławsca, XV wiek Wolica Strasonysz, 1470 Wolycza
Wróblowice 1381 de Vroblouicz, 1442 Wroblowice, 1470 Wroblyowicze, 1529 Wroblyewicze, 1581 Wroblowicze
Wróżenice 1294 Wrolnicza, 1319 Wroznicza, 1470 Wrozenycze
Wyciąże 1338 Wilczanze, 1410 de Wilczanza, 1423 Wyczanze, 1433 Vicząsze, 1470 Wylczansze, 1490 Vilczyąze
Zbydniowice 1398 de Sbigneuiczi, 1427 de Sbigneuice, 1470 Sbignewice, 1581 Zbigniewicze
Zesławice 1348 Zisslavicz, Dzislawicze, 1350 Sdzislavicze, Sdzeslavicze, 1351 Zislawiczi, 1470 Szdzyslawycze

 

Gdyby Jan Długosz opisywał mapkę okolic Krakowa… Wsie przyłączone do Krakowa po 1915 roku w nazewnictwie zapisanym
przez Jana Długosza w latach 1470–1480 w jego dziele Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis
(według wydania pod red. Aleksandra Przeździeckiego, t. 1–2, Kraków 1863–1864)
Gdyby Jan Długosz opisywał mapkę okolic Krakowa… Wsie przyłączone do Krakowa po 1915 roku w nazewnictwie zapisanym przez Jana Długosza w latach 1470–1480 w jego dziele Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis (według wydania pod red. Aleksandra Przeździeckiego, t. 1–2, Kraków 1863–1864)
Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska