Wersja kontrastowa
A+ A A-

Uwagi ogólne, zestawienia

Uwagi ogólne, zestawienia

   Zazwyczaj wyodrębnianie etapów w ramach trwania danego, złożonego procesu historycznego lub istnienia danej, ewoluującej instytucji formalnej wiąże się z przyjęciem pewnej konwencji i jest w efekcie kwestią bardziej lub mniej umowną.

  W przypadku historii podziałów terytorialnych Krakowa na dzielnice administracyjne, czy też inaczej: historii krakowskich dzielnic administracyjnych, trudności z wydzieleniem etapów nie ma, a zatem i przyjmowanie umownych założeń jest zbędne. Dla wyodrębnienia etapów, o których tu mowa, wystarczające jest jedno, jasne i klarowne kryterium formalne powołania i odwołania, czyli ustanowienia i zniesienia podziału wewnętrznego i jego jednostek aktem wydanym przez umocowany do tego organ. Historia krakowskich podziałów administracyjnych na dzielnice zaczęła się przed rokiem 1396 i trwa nadal, trwa w sposób ciągły, bez przerw czasowych. Kolejne ogniwa tego zwartego łańcucha wyznaczane były kolejnymi aktami zmian podziału miasta, uchylającymi podział poprzedni i jednocześnie ustanawiającymi podział nowy. W ten oto sposób same niejako „zgłaszają się” wyodrębnione etapy przekształceń w podziałach miasta na dzielnice administracyjne – jest ich w historii miasta 18, włączając w to także etap aktualny. Poniżej zostaną one przestawione w ujęciu tabelarycznym, a następnie omówione.   

  Zastosowane – skądinąd oczywiste – formalne kryterium ustanowienia i zniesienia podziału nie tylko pozwala klarownie wydzielić etapy tych podziałów, ale też wskazać, co z kolei na tożsamość danego, wydzielonego etapu nie miało wpływu. I tak dla jednorodności i spójności etapu nie mają znaczenia:

• nazwa jednostek podziału (tu zbiorczo nazywanych „dzielnicami”, ale przecież na różnych etapach różnie nazywanych); generalnie nazwy nie są decydujące, a w szczególności podczas etapu z lat 1838–1855, gdy w roku 1848 zmieniła się nazwa z „cyrkuł” na „obwód”, z czego nic więcej nie wynikało; bywało też odwrotnie – przez ponad sto lat w ramach kilku etapów obowiązywała jedna i ta sama nazwa „obwód”;

• niejednolitość ustrojowa organów zlokalizowanych w jednostkach podziału – dzielnicach, bo co innego podział terytorialny, a co innego sposób jego wykorzystania dla szeroko pojętego zarządzania miastem; zidentyfikujemy szereg etapów podziałów administracyjnych niezmienianych pomimo zmian ustrojowych szczebla miejskiego czy państwowego, jak też pomimo występowania ustrojowych stanów nadzwyczajnych, jak okupacje (przykładowo etapy obejmujące lata 1794–1802, 1802–1811, 1838–1855, 1915–1928, 1939–1941 itd.);

• brak spójności czasowej, czyli dopuszczenie po przerwie, w trakcie której obowiązywał inny podział, do powrotu mocy obowiązującej podziału poprzedniego, wcześniej już zniesionego. W burzliwych latach 1792–1794 miało to miejsce trzykrotnie i to właśnie w formule przywrócenia podziału poprzedniego, a nie ustanawiania nowego, choć identycznego z poprzednim;

• dokonywanie korekt granic jednostek podziału – dzielnic, nawet o zasadniczym, powierzchniowym znaczeniu, jak to miało miejsce w latach 1910–1912, gdy poszerzano powierzchnię jednej z dzielnic (Obwód IV) o przyłączane do granic miasta tereny likwidowanych gmin sąsiednich.

  Wskazano na formalne kryterium wyodrębnienia etapów przekształceń w podziałach administracyjnych miasta. Nie w każdym przypadku to kryterium jest wystarczająco czytelne (będzie o tym dalej mowa). Wówczas potwierdzeniem nowego etapu, czyli nowego podziału, jest zmieniona w stosunku do podziału poprzedniego liczba jednostek ustanowiona nowym podziałem. Materialnym wyróżnikiem podziału terytorialnego jest wszak właściwa mu „siatka podziału” z liczbą jednostek podziału na pierwszym miejscu. I w rzeczywistości tak jest w naszym łańcuchu 18 kolejnych podziałów terytorialnych Krakowa – nie wliczając specyficznych kwartałów do roku 1792, każdy kolejny etap (podział) ma inną liczbę jednostek podziału niż poprzedni i inną niż następny.

  Poniżej tabelaryczne zestawienie etapowych przekształceń, w ujęciu chronologicznym, to jest z odrębnym wyszczególnieniem etapów–podziałów powtarzanych, przywracanych do mocy obowiązującej, co wydarzyło się w historii zmian terytorialnych Krakowa trzykrotnie. W dalszej części tomu okres, w którym przywracano jeden z trzech obowiązujących wcześniej podziałów, będzie ujmowany już łącznie z okresem jego pierwotnego obowiązywania.

 

Zestawienie etapów przekształceń 

przestrzeń

 

Etap/

podział miasta

Okres historyczny/

czas obowiązywania podziału

Jednostki administracyjnego podziału terytorialnego: 

ich specyfikacja z nazwami dzielnic administracyjnych 

oraz orientacyjne położenie w granicach miasta, o ile nazwa sama tego nie wskazuje

A B C
pierwszy

okres staropolski

 

przed 1396– 7.04.1792

Kwartał Grodzki

Kwartał Gancarski

Kwartał Sławkowski

Kwartał Rzeźniczy

drugi

Sejm Czteroletni

 

7.04.1792– 12.09.1792

Cyrkuł I Krakowski

Cyrkuł II Kazimierski

Cyrkuł III Garbarski

Cyrkuł IV Kleparski

pierwszy ponownie

targowica

 

12.09.1792– 4.03.1794

Kwartał Grodzki

Kwartał Gancarski

Kwartał Sławkowski

Kwartał Rzeźniczy

trzeci

sejm grodzieński

 

4.03.1794– 24.04.1794

Wydział Miasto Kraków

Wydział II Przedmieście Kleparz

Wydział III Przedmieście Garbary–Piasek

drugi ponownie

powstanie kościuszkowskie

 

24.04.1794– 15.06.1794

Cyrkuł I Krakowski

Cyrkuł II Kazimierski

Cyrkuł III Garbarski

Cyrkuł IV Kleparski

trzeci ponownie

okupacja pruska zabór austriacki

 

15.06.1794– 1.09.1802

Wydział I Miasto Kraków

Wydział II Przedmieście Kleparz

Wydział III Przedmieście Garbary–Piasek

czwarty

zabór austriacki Księstwo Warszawskie

 

1.09.1802– pocz. 1811

Miasto Kraków

Wydział Pierwszy Przedmieście Kazimierz

Wydział Drugi Przedmieście Kleparz

Wydział Trzeci Przedmieście Garbary–Piasek

piąty

Księstwo Warszawskie

 

pocz. 1811– 3.05.1815

Gmina I Kraków

Gmina II Kazimierz

Gmina III Kleparz

Gmina IV Podgórze

szósty

Rzeczpospolita Krakowska

 

3.05.1815– 31.07.1816

Gmina I Kraków

Gmina II Kazimierz

Gmina III Kleparz

 

Zestawienie etapów przekształceń

ustrój

 

Prawny charakter podziału Zwierzchnik w jednostce podziału miasta – dzielnicy Inne organy, urzędy i służby szczebla dzielnicowego Więcej na stronach tego tomu
Urzędy i służby administracyjne w gestii zwierzchnika Organy i urzędy polityczne i sądownicze
D E F G H
A* pomocniczy brak wyodrębnienia ogólnych zwierzchników kwartałów dla celów obronnych w kwartałach starsi, hetmani i rotmistrzowie oraz podlegli im dziesiętnicy; ogólne i łączne zawiadywanie kwartałami ze strony centralnie usytuowanego w strukturze miasta hutmana ratusznego 71–79 oraz 255–278
A-P-S** quasi- -zasadniczy wójt cyrkułowy

• magistrat miejscowy z ławnikami i oficjalistami

• dozorcy cyrkułowi w wydzielonych dozorach

• zgromadzenie miejscowe ogólne

• sąd miejscowy ogólny

• sąd wójtowski potoczny

80–87 oraz 279–292
A pomocniczy brak wyodrębnienia ogólnych zwierzchników kwartałów dla celów obronnych w kwartałach rotmistrzowie oraz podlegli im dziesiętnicy; ogólne i łączne zawiadywanie kwartałami ze strony centralnie usytuowanego w strukturze miasta hutmana ratusznego 71–79 oraz 255–278
A-P-S pomocniczy burmistrz wydziałowy

• zespół służby miejskiej z sekretarzem burmistrza

• dozorcy wydziałowi w wydzielonych dozorach

• zgromadzenie posesjonatów

• sąd burmistrzowski wydziałowy

88–94 oraz 293–304
A-P-S quasi- -zasadniczy wójtowie cyrkułowi

• magistrat miejscowy z ławnikami i oficjalistami

• dozorcy cyrkułowi w wydzielonych dozorach

• zgromadzenie miejscowe ogólne

• sąd miejscowy ogólny

• sąd wójtowski potoczny

80–87 oraz 279–292
A-P-S pomocniczy burmistrzowie wydziałowi

• zespół służby miejskiej z sekretarzem burmistrza

• dozorcy wydziałowi w wydzielonych dozorach

• zgromadzenie posesjonatów

• sąd burmistrzowski wydziałowy

95–101 oraz 293–304
A pomocniczy • w „mieście”: brak zwierzchnika; • w wydziale: burmistrz wydziałowy

• w „mieście”: służby magistrackie

• w wydziale: kancelaria burmistrza

- 95–101 oraz 305–316
A-P*** quasi- -zasadniczy intendent policji gminy • gminna administracja policyjna z rewizorami, dozorcami i strażą • zgromadzenie gminne 102–107 oraz 317–328
A-P quasi- -zasadniczy intendent policji gminy • gminna administracja policyjna z rewizorami, dozorcami i strażą • zgromadzenie gminne 108–111 oraz 329–338

 

 

A B C
Siódmy

Rzeczpospolita Krakowska

 

1.08.1816– 7.12.1838

Gmina I Miejska (cz. starego Krakowa)

Gmina II Miejska (cz. starego Krakowa)

Gmina III Miejska (cz. starego Krakowa)

Gmina IV Miejska (cz. starego Krakowa)

Gmina V Miejska (cz. starego Krakowa)

Gmina VI Miejska (Kazimierz z Przedmieściem Stradom)

Gmina VII Miejska (Przedmieście Kleparz)

Gmina VIII Miejska (Przedmieście Wesoła)

Gmina IX Miejska (Przedmieścia Smoleńsko i Piasek)

Gmina X Miejska (Miasto Żydowskie – północ)

Gmina XI Miejska (Miasto Żydowskie – południe)

Ósmy

Rzeczpospolita Krakowska zabór austriacki

 

7.12.1838– 20.07.1855

Cyrkuł I, od 1848 r. Obwód I (cz. starego Krakowa z Rynkiem i Zamkiem)

Cyrkuł II, od 1848 r. Obwód II (cz. starego Krakowa z Przedmieściem Kleparz)

Cyrkuł III, od 1848 r. Obwód III (cz. starego Krakowa z Przedmieściem Wesoła)

Cyrkuł IV, od 1848 r. Obwód IV (Przedmieścia Smoleńsko i Piasek)

Cyrkuł V, od 1848 r. Obwód V (Przedmieście Kazimierz ze Stradomiem)

Dziewiąty

zabór austriacki

 

21.07.1855– 31.03.1910

Obwód I (cz. starego Krakowa z Rynkiem, Przedmieścia Nowy Świat i Piasek)

Obwód II (cz. starego Krakowa oraz Przedmieścia Kleparz i Wesoła)

Obwód III (Zamek oraz Kazimierz z Przedmieściem Stradom)

Dziesiąty

zabór austriacki

 

1.04.1910– 30.06.1915

Obwód I (cz. Śródmieścia z Rynkiem Głównym oraz Piasek i Nowy Świat)

Obwód II (cz. Śródmieścia oraz Kleparz i Wesoła)

Obwód III (Zamek oraz Kazimierz i Stradom)

Obwód IV (tereny przyłączone do Krakowa w latach 1910–1912)

Jedenasty

zabór austriacki II Rzeczpospolita

 

1.07.1915– 6.10.1928

Obwód I (cz. Śródmieścia z Rynkiem Głównym oraz Piasek i Nowy Świat)

Obwód II (cz. Śródmieścia oraz Kleparz i Wesoła)

Obwód III (Zamek oraz Kazimierz i Stradom)

Obwód IV (tereny przyłączone do Krakowa w latach 1910–1911)

Obwód V (tereny przyłączone do Krakowa w latach 1911–1915)

Dwunasty

II Rzeczpospolita

 

7.10.1928– 31.12.1937

Obwód I (cz. Śródmieścia z Rynkiem oraz Nowy Świat i Piasek)

Obwód II (cz. Śródmieścia oraz Kleparz i Wesoła)

Obwód III (Wawel, Kazimierz i Stradom)

Obwód IV (Płaszów, Podgórze i Ludwinów)

Obwód V (Zakrzówek i Dębniki)

Obwód VI (Zwierzyniec i Półwsie Zwierzynieckie)

Obwód VII (Czarna Wieś, Nowa Wieś i Łobzów)

Obwód VIII (Krowodrza i Warszawskie)

Obwód IX (Grzegórzki i Dąbie)

Trzynasty

II Rzeczpospolita okupacja niemiecka

 

1.01.1938– 1.06.1941

Obwód I (Śródmieście oraz Wawel i Wesoła)

Obwód II (Kazimierz i Stradom)

Obwód III (Piasek, Nowy Świat, Półwsie, Zwierzyniec i Czarna Wieś)

Obwód IV (Nowa Wieś, Łobzów, Krowodrza, Kleparz i Warszawskie)

Obwód V (Wesoła, Grzegórzki i Dąbie)

Obwód VI (Zakrzówek, Dębniki, Ludwinów, Podgórze i Płaszów)

 

 

D E F G H

• do 1833 r.: A-P-S quasi-zasadniczy

• od 1833 r.: A-P quasi-zasadniczy

wójt gminy miejskiej • biuro (kancelaria) wójtowska z pisarzem i służbą gminną

• zgromadzenie gminne

• sąd wójtowski (do 1833 r.)

112–123 oraz 339–390

• do 1846 r.: A-P pomocniczy

• od 1846 r.: A pomocniczy

• do 1848 r.: komisarz cyrkułowy;

• od 1848 r.: komisarz obwodowy

• do 1848 r.: komisariat cyrkułowy;

• od 1848 r.: komisariat obwodowy z inspektorami, dozorcami i stróżami

zgromadzenie cyrkułowe (do 1846 r.) 124–136 oraz 391–430
A pomocniczy komisarz obwodowy

• do 1866 r.: urząd miejscowy;

• od 1866 r.: komisariat obwodu

- 137–153 oraz 431–464
A pomocniczy komisarz obwodowy

• komisariat obwodu;

• w Obwodzie IV filie komisariatu z zastępcami komisarza na czele

- 154–160 oraz 465–492
A pomocniczy komisarz obwodowy

• miejski komisariat obwodu;

• w Obwodach IV i V filie komisariatów z zastępcami komisarzy (od 1920 r. komisarzami) na czele

- 161–168 oraz 493–532
A pomocniczy komisarz obwodowy

• miejski komisariat obwodu;

• w Obwodzie IV filia komisariatu z komisarzem na czele

- 169–177 oraz 533–568
A pomocniczy kierownik miejskiego urzędu obwodowego

• miejski urząd obwodowy

• w Obwodach III–VI ekspozytury urzędów z zastępcami kierownika właściwego urzędu obwodowego na czele

- 178–185 oraz 569–596

 

 

A B C
Czternasty

okupacja niemiecka Rzeczpospolita Polska

 

1.06.1941– 25.05.1951

Obwód I (Śródmieście oraz Wawel i cz. Wesołej)

Obwód II (Kazimierz ze Stradomiem)

Obwód III (od Piasku i Nowego Świata po Bielany)

Obwód IV (Nowa Wieś, Łobzów, Krowodrza, Kleparz i cz. Warszawskiego)

Obwód V (cz. Wesołej, Grzegórzki, Dąbie, Czyżyny i Łęg) Obwód VI (pas od Kostrza do Rybitw, z Podgórzem)

Obwód VII (od Toń po Wolę Justowską)

Obwód VIII (od Witkowic po Rakowice)

Obwód IX (od Piasków Wielkich po Bieżanów)

Obwód X (od Kurdwanowa po Skotniki)

Piętnasty

Rzeczpospolita Polska Polska Rzeczpospolita Ludowa

 

26.05.1951– 28.11.1954

Obwód I (Śródmieście z Wawelem i cz. Wesołej)

Obwód II (Kazimierz ze Stradomiem)

Obwód III (od Piasku i Nowego Świata po Bielany)

Obwód IV (Nowa Wieś, Łobzów, Krowodrza, Kleparz i cz. Warszawskiego)

Obwód V (cz. Wesołej, Grzegórzki, Dąbie, Czyżyny i Łęg)

Obwód VI (pas od Kostrza do Rybitw, z Podgórzem)

Obwód VII (od Toń po Wolę Justowską)

Obwód VIII (od Witkowic po Rakowice)

Obwód IX (od Piasków Wielkich po Bieżanów)

Obwód X (od Kurdwanowa po Skotniki)

Dzielnica Nowa Huta

Szesnasty

Polska Rzeczpospolita Ludowa

 

29.11.1954– 31.12.1972

Dzielnica Stare Miasto

Dzielnica Zwierzyniec

Dzielnica Kleparz

Dzielnica Grzegórzki

Dzielnica Podgórze

Dzielnica Nowa Huta

Siedemnasty

Polska Rzeczpospolita Ludowa III Rzeczpospolita

 

1.01.1973– 27.03.1991

Dzielnica Śródmieście

Dzielnica Krowodrza

Dzielnica Nowa Huta

Dzielnica Podgórze

Osiemnasty

III Rzeczpospolita

 

od 27.03.1991 r.

Dzielnica I Stare Miasto

Dzielnica II Grzegórzki

Dzielnica III Prądnik Czerwony

Dzielnica IV Prądnik Biały

Dzielnica V Krowodrza

Dzielnica VI Bronowice

Dzielnica VII Zwierzyniec

Dzielnica VIII Dębniki

Dzielnica IX Łagiewniki–

Borek Fałęcki

Dzielnica X Swoszowice

Dzielnica XI Podgórze Duchackie

Dzielnica XII Bieżanów–Prokocim

Dzielnica XIII Podgórze

Dzielnica XIV Czyżyny

Dzielnica XV Mistrzejowice

Dzielnica XVI Bieńczyce

Dzielnica XVII Wzgórza

Krzesławickie

Dzielnica XVIII Nowa Huta

 

D E F G H
A pomocniczy

• do 1946 r.: kierownik miejskiego urzędu obwodowego;

• 1946–1950: naczelnik miejskiego urzędu obwodowego;

• od 1950 r.: kierownik urzędu obwodowego

• do 1950 r.: miejski urząd obwodowy;

• od 1950 r.: urząd obwodowy oraz

• w Obwodach III–VI ekspozytury urzędów z kierownikami (do 1949);

• w Obwodach III–IX sołectwa z sołtysami

- 186–197 oraz 597–659
mieszany: • obwody: A pomocniczy • dzielnica A-P zasadniczy

• w obwodach: kierownik urzędu obwodowego;

• w Dzielnicy Nowa Huta: przewodniczący Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej Nowa Huta

• w obwodach: urzędy obwodowe - 198–206 oraz 660–690

• w Dzielnicy Nowa Huta: – Dzielnicowa Rada Narodowa Nowa Huta

– Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej Nowa Huta wraz z urzędem prezydialnym o strukturze wydziałowej oraz jednostkami i zakładami dzielnicowymi

A-P zasadniczy przewodniczący prezydium dzielnicowej rady narodowej

• dzielnicowa rada narodowa

• prezydium dzielnicowej rady narodowej wraz z urzędem prezydialnym o strukturze wydziałowej oraz jednostkami i zakładami dzielnicowymi

207–220 oraz 691–712
A-P zasadniczy

• do grudnia 1973 r.: jak wyżej;

• grudzień 1973–1990: naczelnik dzielnicy;

• od 1990 r.: kierownik delegatury UMK

• do grudnia 1973 r.: jak wyżej;

• grudzień 1973–1990: – dzielnicowa rada narodowa

– urząd dzielnicowy o strukturze wydziałowej oraz z jednostkami i zakładami dzielnicowymi

• od 1990 r.;

– delegatura Urzędu Miasta Krakowa

221–234 oraz 713–732
A-P pomocniczy przewodniczący rady i zarządu dzielnicy

• rada dzielnicy

• zarząd dzielnicy

235–254 oraz 733–808

* A – podział o charakterze administracyjnym

** A-P-S – podział o charakterze administracyjno-polityczno-sądowniczym

*** A-P – podział o charakterze administracyjno-politycznym

 

Zestawienie etapów – długotrwałość i czas względnej jednorodności

Etap Jednostki podziału Lata obowiązywania Liczba lat* obowiązywania Liczba lat względnej jednorodności**
pierwszy 4 kwartały od średniowiecza do 1794 r. od pierwszego znanego wzmiankowania 598
drugi 4 cyrkuły 1792; 1794 1 44
trzeci 3 wydziały 1794–1802 8
czwarty miasto i 3 wydziały 1802–1811 9
piąty 4 gminy 1811–1815 4
szósty 3 gminy 1815–1816 1
siódmy 11 gmin miejskich 1816–1837 21
ósmy 5 cyrkułów–obwodów 1838–1855 17 115
dziewiąty 3 obwody 1855–1910 55
dziesiąty 4 obwody 1910–1915 5
jedenasty 5 obwodów 1915–1928 13
dwunasty 9 obwodów 1928–1937 9
trzynasty 6 obwodów 1938–1941 3
czternasty 10 obwodów 1941–1951 10
piętnasty 10 obwodów i 1 dzielnica 1951–1954 3
szesnasty 6 dzielnic 1954–1972 18 36
siedemnasty 4 dzielnice 1973–1991 18
osiemnasty 18 dzielnic od roku 1991 do roku 2018 26 lat

 

* Lata podano w zaokrągleniu, w konsekwencji zaokrąglone są lata także w kolumnie następnej.

** „Względna jednorodność”, a ściślej „jednorodność lub względna jednorodność” to na wysokim stopniu uogólnienia podobieństwo określonych etapów podziałów wewnętrznych miasta ze względu na ich charakter i funkcję oraz ustrojowe zbieżności jednostek tych podziałów. To kategoria określająca pokrewieństwo w obrębie pewnej grupy podziałów, wynikające przede wszystkim ze wspólnoty okresu historycznego, w którym podziały te były aktualne (nawet przy zróżnicowanych formacjach polityczno-ustrojowych w danym okresie). Takie uogólniające spojrzenie pozwala wyodrębnić uwidocznione w ostatniej kolumnie tabeli grupy podziałów (ich cezury czasowe w pewnym zakresie są umowne, dostosowane do lat podziałów):

• do roku 1794 kwartały stanowiące kategorię samą w sobie, przez wieki jednorodną;

• w latach 1792–1837 cyrkuły, wydziały, gminy i gminy miejskie względnie jednorodne przez funkcję polityczną i ówczesne rozwiązania ustrojowe poszukujące nowoczesnego kształtu, m.in. co do realizacji zasady trójpodziału władz;

• w latach 1838–1954 cyrkuły, od 1848 r. obwody względnie jednorodne przez przyznaną funkcję i usytuowanie wobec władz miejskich – pomimo różnic ustrojowych od czasów zaboru austriackiego po powojenne dziesięciolecie;

• w latach 1954–1991 dzielnice stanowiące zrównane z gminami podstawowe jednostki podziału terytorialnego kraju z organami władzy i administracji państwowej szczebla podstawowego, a przez to jednorodne;

• od roku 1991 jednorodne dzielnice miejskie, samorządowe, otwierające okres kolejny, trwający współcześnie.

 

Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska