Wersja kontrastowa
A+ A A-
Tom:
strona:

Olsza

Zobacz również

Dawna wieś po lewej stronie Wisły, obecnie w północno-zachodniej części miasta  Krakowa, około 3 km od jego centrum, nad rzeką Prądnik (Białucha), sąsiadująca  z Prądnikiem Czerwonym (od 1910 roku z Krakowem w tej części Prądnika  Czerwonego,  która została przyłączona do miasta jako nowa dzielnica katastralna Warszawskie),  Rakowicami, Grzegórzkami (od 1910 roku z Krakowem). Szczególnie, także  administracyjnie,  związana z Prądnikiem Czerwonym, o czym dalej.

  Samodzielnie wzmiankowana w 1638 roku w brzmieniu Olsza. Nazwa wsi topograficzna,  pochodząca od słów „olsza”, „olcha”, które oznaczały teren porośnięty lasem olchowym.

  Wieś nieprzerwanie aż do jej przyłączenia do miasta Krakowa należała do parafii pw. św.  Mikołaja w Krakowie.

  Pierwotnie Olsza stanowiła część Prądnika Czerwonego (lokacja Prądnika po roku 1257,  za czasów króla Bolesława Wstydliwego). Centrum dawnej Olszy zlokalizowane było w rejonie  obecnej ulicy Dukatów, wieś posiadała własny folwark umiejscowiony w rejonie dzisiejszych ulic  Kanonierów i Sokołowskiego. W XIX wieku odnotowywana nazwa lokalna Pańskie.

  Historycznie wieś była własnością szlachecką. W połowie XVII wieku znajdowała się między innymi  w rękach krakowskich rajców-burmistrzów Jana Innocentego Petrycego, następnie  Kazimierza  Bonifacego Kantellego, zaś na początku XVIII wieku przeszła na własność klasztoru  Kamedułów  na Bielanach. W roku 1767 kameduli sprzedali ją kolejnemu rajcy-burmistrzowi Krakowa Józefowi  Bartschowi, który wybudował tam dwór, znany po późniejszych przebudowach jako dwór Potockich,  którzy władali Olszą od połowy XIX wieku. W 1893 roku powstał przy dzisiejszej ulicy Rakowickiej  zakład wychowawczy dla chłopców fundacji Adama Lubomirskiego (obecnie siedziba Uniwersytetu  Ekonomicznego). W 1910 roku południowy fragment Olszy znalazł się wraz z częścią Prądnika  Czerwonego w granicach Krakowa, w jego XVIII dzielnicy katastralnej Warszawskie.

  Przed trzecim rozbiorem gromada Olsza należała do powiatu krakowskiego, po  roku 1795 znalazła się jako gmina w austriackim cyrkule krakowskim. W Księstwie Warszawskim  wieś miała odrębny status gromadzki w ramach departamentu i powiatu krakowskiego.  W 1815 roku weszła w granice Rzeczypospolitej Krakowskiej jako gromada w składzie  gminy obwodowej Modlnica, od roku 1838 dystryktu Balice. W roku 1846 wieś powróciła  jako gromada (od 1856 roku gmina) pod zabór austriacki. Od 1866 roku wieś miała status  gminy jednostkowej w ramach powiatu krakowskiego. Pod koniec XIX wieku zniesiono odrębność  Olszy, włączając ją do Prądnika Czerwonego na prawach przysiółka. To usytuowanie  Olszy przetrwało do czasów II Rzeczypospolitej, do roku 1933. W 1934 roku macierzystą dla  Olszy gminę Prądnik Czerwony przekształcono w gromadę (wspólną dla Prądnika Czerwonego  i Olszy) w ramach wielowioskowej gminy zbiorczej Prądnik Czerwony.

  W roku 1941 znajdująca się w okupacyjnym departamencie i powiecie krakowskim Generalnego  Gubernatorstwa Olsza (licząca wówczas wraz z Prądnikiem Czerwonym 6,61 km²,  w tym Olsza 0,76 km², i 12 651 mieszkańców) włączona została do granic Krakowa,  do jego  VIII obwodu administracyjnego, jako XLII dzielnica katastralna miasta.

  Obecnie tereny tej dawnej wsi stanowią część dwóch dzielnic samorządowych: II Grzegórzki  i III Prądnik Czerwony.

 

Ze Słownika geograficznego z lat 1880–1902: 

 

Olsza część południowa Prądnika Czerwonego, w powiecie krakowskim, leży na północ od  cmętarza krakowskiego, 3 km od Krakowa, na lewym brzegu Białuchy […] ma 148 mieszkańców.  Olsza graniczy na zachód i północny-zachód z polami ćwiczeń wojskowych, zwanych  czternastówkami. Glebę ma glinkową, zmieszaną z piaskiem.

Strona recto dokumentu wystawionego prawdopodobnie w 1638 roku w Krakowie, w którym Andrzej Cellary z Prądnika
oświadczył, że wobec Sądu Wyższego Prawa Magdeburskiego na Zamku Krakowskim zapisał za sumę 18 000 złotych Janowi
Inocencjuszowi Petrycemu, doktorowi filozofii i medycyny, folwark Olsza zwany Turzowskim na Prądniku pod Krakowem
(Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, sygn. perg. BO nr 1950)
Strona recto dokumentu wystawionego prawdopodobnie w 1638 roku w Krakowie, w którym Andrzej Cellary z Prądnika oświadczył, że wobec Sądu Wyższego Prawa Magdeburskiego na Zamku Krakowskim zapisał za sumę 18 000 złotych Janowi Inocencjuszowi Petrycemu, doktorowi filozofii i medycyny, folwark Olsza zwany Turzowskim na Prądniku pod Krakowem (Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, sygn. perg. BO nr 1950)
(1871)
Odcisk gminnej pieczęci Olszy z 1871 roku oraz
odcisk w laku pieczęci dominialnej z 1847 roku
używanej też jako wiejska
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. K. Krak. op. 99, s. 147;
sygn. WM 562, s. 1303)
(1871) Odcisk gminnej pieczęci Olszy z 1871 roku oraz odcisk w laku pieczęci dominialnej z 1847 roku używanej też jako wiejska (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. K. Krak. op. 99, s. 147; sygn. WM 562, s. 1303)
(1847)
Odcisk gminnej pieczęci Olszy z 1871 roku oraz
odcisk w laku pieczęci dominialnej z 1847 roku
używanej też jako wiejska
(Archiwum Narodowe w Krakowie,
sygn. K. Krak. op. 99, s. 147;
sygn. WM 562, s. 1303)
(1847) Odcisk gminnej pieczęci Olszy z 1871 roku oraz odcisk w laku pieczęci dominialnej z 1847 roku używanej też jako wiejska (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. K. Krak. op. 99, s. 147; sygn. WM 562, s. 1303)
Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska