Wersja kontrastowa
A+ A A-

Dzielnica administracyjna a dzielnica katastralna

Tom:
strona:

Dzielnica administracyjna a dzielnica katastralna

Tak rozbudowane jak wyżej ustalenia odnośnie do zakresu znaczeniowego pojęcia „dzielnica administracyjna” nie byłyby konieczne w tym opracowaniu, gdyby nie zasadniczy problem dotyczący lat w przybliżeniu od połowy XIX do połowy XX w. – czyli niebagatelnych ponad stu lat historii Krakowa. Problem związany jest z równoległym funkcjonowaniem w tamtym okresie dwóch najważniejszych podziałów wewnętrznych miasta: na dzielnice administracyjne oraz na dzielnice katastralne.

  Otóż w literaturze przedmiotu zacierana jest różnica między tymi dwoma podziałami, błędnie przypisuje się podziałowi katastralnemu znaczenie i rolę podziału administracyjnego, tym samym usuwając w cień rzeczywisty podział administracyjny i jednostki tego podziału dla wspomnianych ponad stu lat. To nieporozumienie żyjące od dziesiątków lat własnym już życiem.

  Istota podziałów administracyjnych wprowadzanych na terytorium miasta została omówiona wcześniej. Czym zatem był podział katastralny miasta?

  Kataster to nic innego, jak ewidencja nieruchomości gruntowych i budowlanych, spis gruntów i budynków na danym, wytyczonym obszarze stanowiącym jednostkę katastralną. Ewidencja ta służyć miała wymiarowi i ściąganiu podatku od nieruchomości, jej efektem były szczegółowe opisy tych nieruchomości wraz z ich zwymiarowaniem i ponumerowaniem oraz uwidocznieniem stosunków własnościowych, jak też szczegółowe mapy, ze względu na swoją specyfikę zwane mapami katastralnymi.

  Podział katastralny kraju lub jego części (np. obszaru miasta) był podziałem topograficznym, geograficzno-ekonomicznym, taki też charakter miały wytyczone jednostki tego podziału, czyli jednostki katastralne zwane gminami katastralnymi (w Krakowie najpierw gminami, później dzielnicami katastralnymi).

  Na terenie Galicji kataster w sposób systemowy i jednolity był wprowadzany i doskonalony stopniowo, począwszy od tzw. metryki józefińskiej z 1785 r. i metryki franciszkańskiej z 1817 r. (pierwszy i drugi kataster galicyjski). O ile sąsiadujące z Krakowem miasto Podgórze metryki te otrzymało (zachowały się i są dzisiaj bezcennym źródłem wiedzy o początkach Podgórza), to miasto Kraków w tamtym czasie – z wyłączeniem okresu pierwszej okupacji austriackiej – znajdowało się poza cesarstwem, a tym samym poza tymi nowocześnie już zorganizowanymi działaniami katastralno- ewidencyjnymi.

  Spisywanie domów w mieście wraz z oznaczeniem ich właścicieli oraz egzekucja podatku od tych domów (podymne) nie było niczym nowym, także w Krakowie czyniono to „od zawsze” – m.in. temu służył pierwotny podział miasta na 4 kwartały, w tym celu był także wykorzystywany późniejszy podział na administracyjne cyrkuły. Owym działaniom ewidencyjnym towarzyszyło numerowanie domów w mieście, przeprowadzane w różny, zmienny sposób (dla całości miasta lub dla jego części, czyli odrębnie dla miasta właściwego i odrębnie dla poszczególnych przedmieść).

  Trudno dokładnie ustalić, kiedy w Krakowie zaprowadzono nowoczesny kataster wzorowany na modelu austriackim. Zachował się cenny Plan Krakowa, tzw. Senacki, sporządzony przez Ignacego Enderle w latach 1807–1808 (na podstawie pomiarów z lat 1802–1805) w związku z dekretem wiedeńskiej Kancelarii Nadwornej, nakazującej ostateczne uregulowanie podatku gruntowego w Krakowie. Jest to pierwszy plan katastralny Krakowa, zawierający razem z księgami czynszowymi pełny wykaz realności wraz z powierzchniami oraz ich właścicieli. Ewidencja poprowadzona została w wyodrębnionych działach: Miasto Kraków, Stradom, Kazimierz, Miasto Żydowskie, Przedmieście Piasek, Czarna Wieś, Przedmieście Kleparz ze wsią Krowodrza (numeracja domów dla każdego z tych działów odrębna, od nr 1).

  W zasobach Archiwum Narodowego w Krakowie zachowały się sporządzane z początkiem lat 20. XIX w. dla każdej z gmin miejskich Wolnego Miasta Krakowa oddzielnie i sygnowane przez wójtów tych gmin zestawienia pod nazwą Wykaz statystyczny wszelkich realności w gminie […] znajdujących się do założenia katastru hipotecznego służący wraz z dokumentacją towarzyszącą (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. Dok. Dep. 224–234); były elementem tworzących się ksiąg gruntowych (hipotecznych) Wolnego Miasta Krakowa. Z kolei najstarszy z zachowanych planów katastralnych Krakowa wykonany według ściśle określonych, jednolitych dla Galicji reguł datowany jest w 1848 r.

  Nie ma wątpliwości, że pierwsze odrębne jednostki katastralne pojawiły się w Krakowie wraz z rokiem 1838. Wówczas to ustał podział administracyjny miasta na 11 gmin miejskich, a w jego miejsce wszedł w życie podział na 5 cyrkułów administracyjnych. Dotychczasowy podział administracyjny na 11 gmin miejskich pełnił również funkcje katastralne. W momencie gdy zniesiono jego charakter administracyjny, utrzymano jednak funkcje katastralne. W efekcie miasto administracyjnie podzielone było na 5 nowych cyrkułów, ale katastralnie na 11 jednostek o nazwie „gmina katastralna” (analogicznie uczyniono w niemiejskiej części Wolnego Miasta Krakowa, to jest w jego Okręgu, gdzie dotychczasowe gminy wiejskie zastąpiono dystryktami, przy utrzymaniu dotychczasowych gmin już tylko jako gmin katastralnych). Ten podział Krakowa na 11 gmin katastralnych przetrwał do 1858 r., kiedy to zastąpiono go, z mocą od 1 stycznia 1859 r., nowym podziałem – na 8 jednostek katastralnych, którym nadano miano „dzielnic katastralnych”, o czym będzie jeszcze dalej mowa.

  Wracając do roku 1838: wtedy to po raz pierwszy w mieście zaczęły funkcjonować dwa równoległe podziały: administracyjny i katastralny. Do tej pory rozróżnienia tego nie było. Powstałe w średniowieczu, a przetrwałe do doby Sejmu Czteroletniego kwartały były sui qeneris „dzielnicami” bardziej organizującymi przestrzeń niż służącymi administrowaniu (a więc bliżej im było do jednostek katastralnych w późniejszym tego pojęcia znaczeniu niż do dzielnic administracyjnych), z kolei następujące po nich podziały miasta na cyrkuły, później wydziały i na koniec gminy miały zdecydowanie charakter administracyjny, ale służyły też równoległe celom katastralnym. Dopiero rozwiązania wprowadzone w życie w 1838 r. otwarły 115-letni okres równoległego, ale odrębnego obowiązywania w Krakowie podziału administracyjnego i podziału katastralnego. W latach 1838–1955 miasto miało zatem wydzielone dzielnice administracyjne (pod nazwą „cyrkuły”, od roku 1848 „obwody”, w 1951 r. doszła jedna nowa jednostka administracyjna pod nazwą „dzielnica” – była nią Nowa Huta) oraz dzielnice katastralne (pod nazwą „gminy katastralne”, od roku 1859 „dzielnice katastralne”, od roku 1951 na powrót „gminy katastralne” – ta zmiana wyniknęła z konieczności usunięcia potencjalnej kolizji w nazewnictwie z nowo utworzoną dzielnicą administracyjną Nowa Huta).

  W 1955 r. dekretem Rady Państwa o ewidencji gruntów i budynków (Dz.U. 1955, nr 6, poz. 32) kataster został zlikwidowany w skali całego kraju, jego funkcje przejęła geodezyjna ewidencja gruntów i budynków. Dawne jednostki katastralne stały się (w zasadzie w niezmienionym kształcie) geodezyjnymi obrębami ewidencyjnymi, a echo dawnego katastru pozostało jeszcze w archiwalnych księgach hipotecznych, które były źródłowymi poprzedniczkami dzisiejszych ksiąg wieczystych, czasem jeszcze wykorzystywanymi. Dzielnice katastralne zniknęły, a nadal pozostał administracyjny podział miasta na jednostki o utrwalonej już do naszych czasów nazwie „dzielnice”. Tak zakończył się długi czas podwójnego podziału miasta: administracyjnego i katastralnego.

  Podsumowując: do roku 1838 włącznie terytorium Krakowa nie było podzielone na odrębne jednostki katastralne. To, co mieści się w pojęciu „katastru”, realizowane było w ramach jednostek podziału administracyjnego miasta, to jest jego dzielnic administracyjnych, pod kolejnymi ich nazwami: kwartałów, cyrkułów, wydziałów i gmin. Odrębny podział miasta na jednostki katastralne nastąpił w roku 1838, gdy dotychczasowy podział administracyjny na gminy miejskie zastąpiono podziałem na cyrkuły, przy zachowaniu gmin, ale już jako jednostek podziału katastralnego. 11 dawnych gmin miejskich administracyjnych przetrwało dalej, ale już jako 11 gmin katastralnych. W 1859 r. wszedł w życie nowy podział katastralny: w miejsce 11 gmin katastralnych powołano 8 nowych jednostek katastralnych, nazywanych do 1951 r. dzielnicami katastralnymi. Podział katastralny przetrwał do 1955 r.

  Dodajmy, że o ile podział administracyjny miasta charakteryzował się dynamiką – zmieniał się, łączono czy dzielono dzielnice administracyjne (obwody) w zależności od aktualnej koncepcji zarządzania miastem – o tyle podział katastralny był wewnętrznie stabilny – wytyczone i wprowadzone w życie w 1859 r. jednostki katastralne w postaci 8 dzielnic katastralnych przetrwały w swoim kształcie do roku 1955. Zmiany w tym podziale następowały w drodze prostego zwiększania liczby dzielnic katastralnych w miarę włączania w granice miasta nowych terenów, bez naruszania „substancji” dzielnic katastralnych już w mieście istniejących (w trakcie prawie stulecia istnienia dzielnic katastralnych sporadycznie i na zasadzie wyjątku dokonywano korekt ich powierzchni, ale dominowała jednak zasada zachowywania stabilności granic tych dzielnic). W roku 1955, końcowym roku tego podziału, osiągnął on liczbę 64 jednostek.

 

Ukształtowanie się dwóch równoległych podziałów miasta: administracyjnego i katastralnego

 

1816–1838
Dzielnice administracyjne pod nazwą „gminy miejskie” z równoległymi funkcjami katastralnymi

Gmina I Miejska

Gmina II Miejska

Gmina III Miejska

Gmina IV Miejska

Gmina V Miejska

Gmina VI Miejska

Gmina VIII Miejska

Gmina VIII Miejska

Gmina IX Miejska

Gmina X Miejska

Gmina XI Miejska

1838–1858
Dzielnice administracyjne pod nazwą „cyrkuły”, od 1848 r. nazwane obwodami Gminy katastralne – topograficznie kontynuacja podziału poprzedniego na gminy, z funkcją wyłącznie katastralną
1838–1855

Gmina I Miejska – katastralna

Gmina II Miejska – katastralna

Gmina III Miejska – katastralna

Gmina IV Miejska – katastralna

Gmina V Miejska – katastralna

Gmina VI Miejska – katastralna

Gmina VII Miejska – katastralna

Gmina VIII Miejska – katastralna

Gmina IX Miejska – katastralna

Gmina X Miejska – katastralna

Gmina XI Miejska – katastralna

Cyrkuł–Obwód I

Cyrkuł–Obwód II

Cyrkuł–Obwód III

Cyrkuł–Obwód IV

Cyrkuł–Obwód V

1855–1858

Obwód I

Obwód II

Obwód III

 

Dalsze równoległe funkcjonowanie dwóch rodzajów podziałów terytorialnych miasta:

• administracyjnego z dzielnicami administracyjnymi

• katastralnego z dzielnicami katastralnymi

 

1859–1955
Dzielnice administracyjne Dzielnice katastralne
kontynuacja podziału z 1855 r. – do 1910 r. (na obszarze dz. kat. I–VIII) nowy podział z 1859 r.

Obwód I

Obwód II

Obwód III

Dz. kat. I Miasto właściwe*

(od 1881 r. pod nazwą Śródmieście)

Dz. kat. II Zamek

Dz. kat. III Nowy Świat

Dz. kat. IV Piasek

Dz. kat. V Kleparz

Dz. kat. VI Wesoła

Dz. kat. VII Stradom

Dz. kat. VIII Kazimierz

podział w latach 1910–1915 (na obszarze dz. kat. I–XXI) kolejne jednostki od lat 1910–1912
Obwód I Obwód II Obwód III Obwód IV Dz. kat. IX Ludwinów Dz. kat. X Zakrzówek Dz. kat. XI Dębniki Dz. kat. XII Półwsie Zwierzynieckie Dz. kat. XIII Zwierzyniec Dz. kat. XIV Czarna Wieś Dz. kat. XV Nowa Wieś Narodowa Dz. kat. XVI Łobzów Dz. kat. XVII Krowodrza Dz. kat. XVIII Warszawskie Dz. kat. XIX Grzegórzki Dz. kat. XX Dąbie Dz. kat. XXI Płaszów
podział w latach 1915–1928 (na obszarze dz. kat. I–XXII) kolejna jednostka od 1915 r.
Obwód I Obwód II Obwód III Obwód IV Obwód V Dz. kat. XXII Podgórze
podział w latach 1928–1937 (na obszarze dz. kat. I–XXII)
Obwód I Obwód II Obwód III Obwód IV Obwód V Obwód VI Obwód VII Obwód VIII Obwód IX
podział w latach 1938–1941 (na obszarze dz. kat. I–XXII)
Obwód I Obwód II Obwód III Obwód IV Obwód V Obwód VI
podział w latach 1941–1951 (na obszarze dz. kat. I–LII) kolejne jednostki od 1941 r.
Obwód I Obwód II Obwód III Obwód IV Obwód V Obwód VI Obwód VII Obwód VIII Obwód IX Obwód X

Dz. kat. XXIII Łagiewniki Dz. kat. XXIV Jugowice Dz. kat. XXV Borek Fałęcki Dz. kat. XXVI Kobierzyn Dz. kat. XXVII Skotniki Dz. kat. XXVIII Pychowice Dz. kat. XXIX Bodzów Dz. kat. XXX Kostrze Dz. kat. XXXI Przegorzały Dz. kat. XXXII Bielany Dz. kat. XXXIII Wola Justowska Dz. kat. XXXIV Chełm Dz. kat. XXXV Bronowice Małe Dz. kat. XXXVI Bronowice Wielkie Dz. kat. XXXVII Tonie Dz. kat. XXXVIII Prądnik Biały Dz. kat. XXXIX Witkowice Dz. kat. XL Górka Narodowa Dz. kat. XLI Prądnik Czerwony Dz. kat. XLII Olsza

Dz. kat. XLIII Rakowice Dz. kat. XLIV Czyżyny Dz. kat. XLV Łęg Dz. kat. XLVI Rybitwy Dz. kat. XLVII Bieżanów Dz. kat. XLVIII Rżąka Dz. kat. XLIX Prokocim Dz. kat. L Wola Duchacka Dz. kat. LI Piaski Wielkie Dz. kat. LII Kurdwanów

podział w latach 1951–1954 (na obszarze dz. kat. I–LXIV) kolejne jednostki od 1951 r.
Obwód I Obwód II Obwód III Obwód IV Obwód V Obwód VI Obwód VII Obwód VIII Obwód IX Obwód X Dzielnica Nowa Huta Dz. kat. LIII Mogiła Dz. kat. LIV Bieńczyce Dz. kat. LV Mistrzejowice Dz. kat. LVI Zesławice Dz. kat. LVII Kantorowice Dz. kat. LVIII Krzesławice Dz. kat. LIX Grębałów Dz. kat. LX Lubocza Dz. kat. LXI Wadów Dz. kat. LXII Oleszów Dz. kat. LXIII Ruszcza Dz. kat. LXIV Branice
podział od roku 1954 (na obszarze dz. kat. I–LXIV) 1955 r.
Dzielnica Stare Miasto Dzielnica Zwierzyniec Dzielnica Kleparz Dzielnica Grzegórzki Dzielnica Podgórze Dzielnica Nowa Huta likwidacja podziału katastralnego

* W odniesieniu do tej dzielnicy katastralnej wymiennie do nazwy „Dz. kat. I Miasto właściwe” używano nazwy „Dz. kat. I Kraków”.

Z wydanego w 1858 r. opracowania Przegląd nowego podziału i oliczbowania domów w głównem mieście
krajowem Krakowie tekst obwieszczenia w sprawie wprowadzenia przez C.K. Rząd Krajowy z dniem 1 stycznia
1859 r. nowego podziału miasta na części katastralne. Warto zwrócić uwagę, że prawodawca uchylił się od
nadania nazwy własnej nowo wprowadzanym jednostkom podziału. Przywołuje wcześniejszą nazwę „gmina”,
jednak nie używa tej nazwy dla nowych jednostek, nie wprowadza też w to miejsce innej nazwy, lecz używa opisowego
pojęcia „część miasta”. Dopiero Magistrat wprowadził nazwę „dzielnica”, którą z dzisiejszej pozycji można
ocenić jako niefortunną, bo budzącą skojarzenie z dzielnicą administracyjną; pojawienie się w 1951 r. dzielnicy
administracyjnej Nowa Huta (tu nazwa „dzielnica” narzucona była normatywnie) zmusiło do powrotu do nazwy
pierwotnej „gmina katastralna” (Przegląd 1858, s. 3–4)
Z wydanego w 1858 r. opracowania Przegląd nowego podziału i oliczbowania domów w głównem mieście krajowem Krakowie tekst obwieszczenia w sprawie wprowadzenia przez C.K. Rząd Krajowy z dniem 1 stycznia 1859 r. nowego podziału miasta na części katastralne. Warto zwrócić uwagę, że prawodawca uchylił się od nadania nazwy własnej nowo wprowadzanym jednostkom podziału. Przywołuje wcześniejszą nazwę „gmina”, jednak nie używa tej nazwy dla nowych jednostek, nie wprowadza też w to miejsce innej nazwy, lecz używa opisowego pojęcia „część miasta”. Dopiero Magistrat wprowadził nazwę „dzielnica”, którą z dzisiejszej pozycji można ocenić jako niefortunną, bo budzącą skojarzenie z dzielnicą administracyjną; pojawienie się w 1951 r. dzielnicy administracyjnej Nowa Huta (tu nazwa „dzielnica” narzucona była normatywnie) zmusiło do powrotu do nazwy pierwotnej „gmina katastralna” (Przegląd 1858, s. 3–4)

Plan miasta Krakowa z 1906 r., zwany „planem Jezierskiego”, z oryginalnie wyrysowanymi granicami dzielnic katastralnych. Ten podział miasta na dzielnice katastralne, wprowadzony w 1859 r., przetrwał do roku 1910 – do pierwszych przyłączeń do Krakowa sąsiednich gmin w ramach tworzenia Wielkiego Krakowa. W 1881 r. zmieniono nazwę
dzielnicy katastralnej I „Miasto właściwe” na nazwę „Śródmieście”. W tym samym czasie obowiązywał równoległy podział miasta na pomocnicze dzielnice administracyjne, którymi były 3 obwody miejskie: Obwód I obejmował południową część (z Rynkiem Głównym) dzielnicy katastralnej I Śródmieście oraz dzielnice katastralne III Nowy Świat i IV Piasek. Obwód II obejmował północną część dzielnicy I Śródmieście i dzielnice katastralne V Kleparz i VI Wesoła. Z kolei Obwód III obejmował tereny dzielnic katastralnych II Zamek, VII Stradom i VIII Kazimierz
(plan miasta ze zbiorów prywatnych)
Plan miasta Krakowa z 1906 r., zwany „planem Jezierskiego”, z oryginalnie wyrysowanymi granicami dzielnic katastralnych. Ten podział miasta na dzielnice katastralne, wprowadzony w 1859 r., przetrwał do roku 1910 – do pierwszych przyłączeń do Krakowa sąsiednich gmin w ramach tworzenia Wielkiego Krakowa. W 1881 r. zmieniono nazwę dzielnicy katastralnej I „Miasto właściwe” na nazwę „Śródmieście”. W tym samym czasie obowiązywał równoległy podział miasta na pomocnicze dzielnice administracyjne, którymi były 3 obwody miejskie: Obwód I obejmował południową część (z Rynkiem Głównym) dzielnicy katastralnej I Śródmieście oraz dzielnice katastralne III Nowy Świat i IV Piasek. Obwód II obejmował północną część dzielnicy I Śródmieście i dzielnice katastralne V Kleparz i VI Wesoła. Z kolei Obwód III obejmował tereny dzielnic katastralnych II Zamek, VII Stradom i VIII Kazimierz (plan miasta ze zbiorów prywatnych)

  Spojrzenie na przedstawione wyżej zestawienia tabelaryczne może wzbudzić pewien niepokój co do nazewnictwa. Oto dzielnice administracyjne nie nazywają się dzielnicami, lecz od 1848 r. obwodami (nazwa „dzielnica” w kontekście podziału administracyjnego wcześniej też nie była w użyciu, a później pojawi się dopiero w roku 1951). Natomiast dla jednostek katastralnych w 1859 r. zrezygnowano z nazwy „gmina” na rzecz niestosowanej do tej pory nazwy „dzielnica” – ściślej „dzielnica katastralna”, ale w potocznym ujęciu sprowadzało się to do określenia „dzielnica”. Co było w dzisiejszym rozumieniu dzielnicą, nie nazywało się w ten sposób, a co dzielnicą nie było, tę właśnie nazwę nosiło.

  Nazwa „dzielnica” dla jednostki katastralnej okazała się myląca, stała się źródłem nieporozumień także w literaturze przedmiotu. Od lat 50. XX w. pojęcie „dzielnica” ma wymiar normatywny, związany z terytorialnym podziałem kraju i sprawowaniem, w takim czy innym wymiarze, władzy lokalnej w jednostkach najniższego szczebla tego podziału; tak się od lat 50. XX w. nazywały i nazywają jednostki podziału administracyjnego miasta, takie też znaczenie jest utrwalone w powszechnej świadomości. W żadnym przypadku użycie nazwy „dzielnica” nie prowadzi do potocznego skojarzenia z katastrem.

  W tej sytuacji informacje, że w drugiej połowie XIX w. Kraków dzielił się na 8 dzielnic, a Wielki Kraków miał 22 dzielnice, odbierane są z mylnym interpretacyjnym lokowaniem tych dzielnic w podziale administracyjnym, a nie katastralnym. Brak jest koniecznego dopowiedzenia, że chodzi o dzielnice katastralne, a podział administracyjny miasta był inny. (Brnąc w to błędne założenie, doszlibyśmy do stwierdzenia, że np. w roku 1945 czy 1950 Kraków zarządzany był poprzez 52 dzielnice administracyjne, co jest w oczywisty sposób nieprawdziwe).

  Znaczenie użytego w 1859 r. w kontekście katastru pojęcia „dzielnica” uległo po drugiej wojnie światowej zmianie, zostało „przesunięte” do obszaru administracyjnego. Tu jest prawdopodobne źródło i przyczyna kojarzenia dawnych dzielnic katastralnych Krakowa, tych wprowadzonych w życie w 1859 r., z jego dzielnicami administracyjnymi. W konsekwencji z pola widzenia zniknęły rzeczywiste ówczesne dzielnice administracyjne, jakimi były obwody miejskie. W zestawieniach czy opisach podziałów administracyjnych Krakowa następuje ponad stuletnia luka, błędnie zapełniana „wklejanym” w to miejsce podziałem na dzielnice katastralne. Jeżeli natomiast dostrzegane są obwody miejskie, to bez jednoznacznego dopowiedzenia, że były to „regularne” dzielnice administracyjne, o charakterze pomocniczym dla realizacji zadań władzy miejskiej – Magistratu, później Zarządu Miasta, jeszcze później Prezydium Miejskiej Rady Narodowej m. Krakowa, i nie zmienia tego fakt, że nie nazywały się tak, jak byśmy dzisiaj mogli tego oczekiwać. Jeszcze raz wypada powtórzyć: nie nazwa decyduje o tym, czym coś jest, lecz treść.

  Jakie były relacje między podziałem administracyjnym na obwody miejskie a podziałem katastralnym na dzielnice katastralne w okresie ich współistnienia w Krakowie?

  Obwody były częściami miasta, w których władza miejska utrzymywała terenowe przedstawicielstwa swojego głównego, magistrackiego urzędu dla pomocniczej realizacji zadań miejskich – były to urzędy miejscowe, później komisariaty obwodowe, miejskie urzędy obwodowe, w końcu urzędy obwodowe. Ich status był pomocniczy, działały w imieniu i z upoważnienia macierzystego urzędu magistrackiego. Stanowiły element realizacji idei dekoncentracji zadań administracyjnych, przenoszenia ich „w dół”, bliżej mieszkańców. W okresie największego rozwoju tych magistrackich, terenowych przedstawicielstw, to jest na przełomie lat 20. i 30. oraz w latach 30. XX w., popularnie nazywane były „małymi magistratami”, co świadczy o ich ważkiej pozycji. Obwody organizowały zarządzanie miastem, administrowanie nim.

  Dzielnice katastralne były częściami miasta wyodrębnionymi dla celów ewidencyjnych w zakresie objętym katastrem: najogólniej sprowadzało się to do prowadzonych w różnych formach wykazów nieruchomości, wykazów właścicieli nieruchomości (wraz z kwestią podatkową) i wykazów mieszkańców, a także do prowadzenia i aktualizacji szczegółowych map katastralnych (dzisiejsze geodezyjne mapy ewidencyjne) danego obszaru. Zatem charakterystyczna jest tu funkcja katastralna, a w jej ramach funkcja hipoteczna, związana z własnością nieruchomości – gruntów i budynków.

  Nie było odrębnych urzędów czy służb lokowanych w jednostkach podziału katastralnego. Dzielnice katastralne tylko organizowały przestrzeń miejską dla realizacji zadań przez różne jednostki władzy miejskiej, były instrumentem, narzędziem ułatwiającym realizację niektórych zadań administracyjnych.

  Zlokalizowanie w dzielnicach administracyjnych odrębnych urzędów czy służb miejskich o charakterze ogólnym (niewyspecjalizowanym) to jedna z cech tych dzielnic wyodrębnianych w podziałach administracyjnych miasta. Poprzez dzielnice administracyjne i zlokalizowane tam organy lub służby była i jest realizowana funkcja zarządcza na terenie miasta, prowadzona w poszczególnych, wyodrębnionych częściach jego obszaru, do czego dzielnice katastralne mogły być i były wykorzystywane jako narzędzie organizujące przestrzeń.

  W interesującym nas tutaj okresie współistnienia podziałów Krakowa administracyjnego i katastralnego (lata 1838–1955) tylko sporadycznie starano się w miejskich aktach normatywnych dookreślać pojęcia związane z podziałami wewnętrznymi miasta i jednostkami tych podziałów. Zapewne uznawano znaczenie tych pojęć jako oczywiste, zwyczajowo i potocznie jednoznacznie przyjęte.

  Elementy definiujące dla pojęcia „dzielnica katastralna” zawarto w uchwale Rady Miasta z 1881 r., wprowadzającej zasady numerowania domów w Krakowie (DzRMK 1881, nr 1, s. 2–3) – zapisano tam w pkt. 6: Dotychczasowe dzielnice jako całości administracyjne, katastralne i hipoteczne pozostają co do granic i liczby porządkowej niezmienne. Zastosowane tu określenie „całość administracyjna” może być źródłem nieporozumienia, może prowadzić do wnioskowania, że oto przyznaje się tutaj tym dzielnicom status dzielnicy administracyjnej. Wnioskowanie takie jest wykluczone, skoro równolegle istniał i funkcjonował ogólny podział administracyjny miasta na dzielnice administracyjne w postaci – wówczas – obwodów miejskich. Co się zatem kryje w określeniu „całość administracyjna”? Zapewne dwa znaczenia: z jednej strony oficjalny, urzędowy, administracyjny tryb wyodrębnienia i ustanowienia dzielnicy katastralnej, to znaczy jej prawno-administracyjna „moc”, z drugiej natomiast być może także wskazanie posiłkowej funkcji, obok katastralnej i hipotecznej, dla czynności administracyjnych podejmowanych przez władze miejskie (instrumentalne znaczenie dla administrowania miastem). To ostatnie nie czyni jednak z dzielnicy katastralnej jednocześnie dzielnicy administracyjnej, nie czyni z niej w tym administracyjnym wymiarze czegoś więcej niż tylko pomocniczego narzędzia dla przeprowadzania pewnych czynności administracyjnych z użyciem kryterium terytorialnego.

  Jak z kolei rozumiano pojęcie „obwód miejski”, można ustalić na podstawie opracowania z 1900 r. autorstwa ówczesnego II wiceprezydenta miasta Witolda Piotrowskiego Historia komisariatów obwodowych w Krakowie i projekt podziału miasta na cztery obwody oraz na podstawie opracowania pióra Władysława Grodyńskiego, dyrektora Magistratu, Sprawozdanie i wnioski w sprawie organizacji służby zewnętrznej Magistratu m. Krakowa dla czynności, wykonywanych przez Komisaryaty obwodowe, wydanego w formie broszurowej w 1909 r. Wytwarzany przez władze miejskie materiał normatywny z okresu autonomii galicyjskiej nie jest tu przydatny, nie zajmowano się określaniem używanych pojęć, co więcej, różnych terminów używano dość dowolnie; w kontekście podziału administracyjnego miasta (w tym okresie podziału na obwody miejskie) koncentrowano się na pozycji i zakresie działania komisarzy obwodowych i podległych im urzędów obwodowych (komisariatach), pomijając kwestie ogólne, jak rozstrzyganie, czym co do zasady są obwody miejskie.

Przykład adresowania zarządzenia miejskiego do mieszkańców z wykorzystaniem podziału miasta na dzielnice administracyjne – obwody; można tu było wykorzystać podział na dzielnice katastralne, jednak zapewne
względy pragmatyczne przemówiły za obwodami administracyjnymi (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29-665-146)
Przykład adresowania zarządzenia miejskiego do mieszkańców z wykorzystaniem podziału miasta na dzielnice administracyjne – obwody; można tu było wykorzystać podział na dzielnice katastralne, jednak zapewne względy pragmatyczne przemówiły za obwodami administracyjnymi (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29-665-146)

Przykład adresowania zarządzenia miejskiego do mieszkańców z wykorzystaniem podziału miasta
na dzielnice katastralne; można było wskazać adresatów poprzez określenie dzielnic administracyjnych
(por. wcześniejszą reprodukcję ogłoszenia dotyczącego szczepień), zapewne jednak względy
pragmatyczne przesądziły o przywołaniu tu podziału katastralnego (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29-665-596)
Przykład adresowania zarządzenia miejskiego do mieszkańców z wykorzystaniem podziału miasta na dzielnice katastralne; można było wskazać adresatów poprzez określenie dzielnic administracyjnych (por. wcześniejszą reprodukcję ogłoszenia dotyczącego szczepień), zapewne jednak względy pragmatyczne przesądziły o przywołaniu tu podziału katastralnego (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29-665-596)

Przykład adresowania zarządzenia miejskiego do mieszkańców z wykorzystaniem kryterium podmiotu
(pkt 1 obwieszczenia), kryterium dzielnicy administracyjnej – obwodu (pkt. 2–4) oraz kryterium
dzielnicy katastralnej (pkt. 5–10); o wyborze narzędzia decydowały względy pragmatyczne
(Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29-665-481)
Przykład adresowania zarządzenia miejskiego do mieszkańców z wykorzystaniem kryterium podmiotu (pkt 1 obwieszczenia), kryterium dzielnicy administracyjnej – obwodu (pkt. 2–4) oraz kryterium dzielnicy katastralnej (pkt. 5–10); o wyborze narzędzia decydowały względy pragmatyczne (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29-665-481)

  Ku pewnemu zaskoczeniu w obydwu przywołanych wcześniej opracowaniach autorzy, sprawujący eksponowane stanowiska we władzach miejskich, zgodnie – choć w odstępie prawie 10 lat – wywodzą instytucję komisarzy obwodowych z instytucji wójtów gmin Rzeczypospolitej Krakowskiej, ukazując jednocześnie ciąg podziałów administracyjnych miasta na 11 gmin, następnie 5 cyrkułów–obwodów i na koniec na 3 obwody, już im współczesne, jako jeden łańcuch podziałów miasta na jednostki służące sprawowaniu władzy miejskiej „w terenie” (Piotrowski 1900, s. 3–12; Grodyński 1909, s. 5–8). Nie jest tu istotne, że pozycje ustrojowe wójta gminy z lat 1816–1838 oraz późniejszych komisarzy cyrkułowych i obwodowych są nieporównywalne, całkowicie odmienne, ważne jednak jest, że tak, a nie inaczej ówcześnie sprawę postrzegano. Podział miasta na obwody z komisarzami i ich urzędami nie był rozumiany jako ściśle wewnętrzna sprawa magistracka, lecz przeciwnie, perspektywa postrzegania była tu ogólnomiejska, z naciskiem na zewnętrzność i „teren”, z odwołaniem co do genezy obwodów aż do wspomnianych tu gmin z wójtami okresu Rzeczypospolitej Krakowskiej. To ważne stwierdzenie wobec głosów w literaturze przedmiotu – nielicznych, ale jednak – błędnie odmawiających obwodom pozycji dzielnic administracyjnych i sprowadzających je do rzędu wewnątrzmagistrackiego instrumentarium (np. Sady 2003, s. 129). Nie tylko obiektywne kryteria badawcze, ale także wiedza o stanie postrzegania różnych historycznych instytucji przez pokolenie im współczesne pozwalają na dzisiejszą, prawidłową interpretację tych instytucji.

  Bezpośrednie, normatywne określenia dotyczące tego, czym były obwody, pojawiły sie w latach 30. XX w. I tak w § 15 zarządzenia prezydenta miasta z 1934 r. zawierającego statut organizacyjny Zarządu Miejskiego (GUZM 1934, nr 9, poz. 88) stwierdzono: Miasto podzielone jest dla celów administracji miejskiej na potrzebną ilość obwodów. Podział miasta dla celów administracji specjalnych działów (budowlany, sanitarny, weterynaryjny, targowy itp.) ma pokrywać się z podziałem na obwody administracyjne. Sprawowanie pieczy nad danym obwodem oraz wykonywanie w nim zadań administracyjnych należy do właściwego Urzędu Obwodowego. Jest to potwierdzenie podziału istniejącego do tej pory, przy użyciu sformułowań zawierających niezbędne elementy kreujące pojęcie „dzielnica administracyjna”.

  Z kolei w § 1 zarządzenia Zarządu Miejskiego z 1937 r. o podziale terytorium miasta Krakowa na obwody administracyjne (GUZK 1937, nr 12, poz. 84) zawarto zapis: Dla celów administracji miejskiej tak własnego jak i poruczonego zakresu działania dzieli się miasto Kraków na sześć obwodów administracyjnych. W ślad za tymi kolejnymi zarządzeniami prezydenta miasta utworzono w obwodach Miejskie Urzędy Obwodowe. Nie jest to nic innego, jak utworzenie dzielnic administracyjnych miasta i to – podobnie jak w przypadku poprzednim – nie jako tworów nowych, do tej pory nieznanych, lecz przeciwnie, jako przekształcenie podziału do tej pory istniejącego (zmniejszenie liczby jednostek podziału pod tą samą nazwą „obwodu”) oraz zmodyfikowanie urzędów zlokalizowanych w obwodach (poszerzenie zakresu działania i nadanie nowej nazwy).

  Jak wcześniej podkreślono, dzielnice katastralne oprócz swych własnych funkcji były także narzędziem, instrumentem w działaniu administracji ogólnomiejskiej oraz jej terenowych emanacji w postaci dzielnic administracyjnych. Z tego też względu w okresie dzielnic administracyjnych pod nazwą obwodów miejskich starano się tak kształtować powierzchnie tych obwodów, aby zamykały  one w sobie w całości określoną grupę dzielnic katastralnych – stąd też w konsekwencji właściwość terytorialną obwodów określano poprzez wskazanie odpowiednich dzielnic katastralnych. W ten sposób realizacja zadań urzędów obwodowych względem substancji komunalnej oraz mieszkańców, w tym ich obsługa, przekładała się na ściśle określoną ustaleniami katastralnymi przestrzeń miejską i zamieszkałą w niej ludność. Tę zależność dobitnie określono przykładowo w obwieszczeniu z 1912 r. (DzRMK 1912, nr 1, s. 1), w którym zapisano: Terytorya przyłączone, które stanowić będą Dzielnicę XVI. m. Krakowa [katastralną], wciela się od dnia 1 lutego b.r. do IV. Komisaryatu obwodowego miejskiego, czyli powierzchnię dzielnicy katastralnej włączono w granice obwodu miejskiego, stanowiącego dzielnicę administracyjną. W ten sposób powierzchnia jednostek podziału administracyjnego miasta zostawała dookreślona przez wskazanie jednostek podziału katastralnego. Była to konsekwentna realizacja przyjętej wcześniej zasady harmonizowania terytorialnego obwodów miejskich, czyli dzielnic administracyjnych, oraz dzielnic katastralnych. W 1900 r. ówczesny wiceprezydent miasta Witold Piotrowski postulował, aby żadnych innych dzielnic katastralnych oprócz gęsto zaludnionego Śródmieścia nie rozrywać między różne obwody, ale każdą w całości do jednego obwodu włączyć, albowiem granice tych innych, mniejszych dzielnic, identyczne z granicami miejskich parafii, od wielu dziesiątków lat istniejące, znają dokładnie i rozliczne władze miejscowe, i publiczność krakowska; każda z tych innych dzielnic zawsze w całości pod władzę jednego komisarza należała i podział którejkolwiek z nich między dwóch komisarzy sprawiłaby na długi czas zamieszanie i liczne niedogodności dla władz miejscowych, urzędów parafialnych, a nawet dla samego Magistratu (Piotrowski 1900, s. 15).

  Wspominano o występujących w literaturze przedmiotu pewnych nieporozumieniach terminologicznych dotyczących pojęcia „dzielnica” w kontekście współistnienia w mieście dzielnic administracyjnych – obwodów oraz dzielnic katastralnych. Gwoli sprawiedliwości stwierdzić należy, że już w tamtych czasach autorzy czy to oficjalnych pism, czy magistrackich zarządzeń, czy urzędowych wykazów nie byli w tej materii wolni od pomyłek czy nieścisłości. Nagminne było opuszczanie przy określeniu „dzielnica” przymiotnika „katastralna”, zdarzało się, że obwody nazywano wprost „dzielnicami” – już to ukazuje ówczesną, nazwijmy to, pewną „lekkość” w podejściu do nazewnictwa. Ale też ukazuje, że obwody były postrzegane jako dzielnice i takiego określenia też używano, chociaż w niezgodzie z urzędowo przyjętą nomenklaturą.

Przykłady używania w wydawnictwach urzędowych, paraurzędowych
i popularnych nieumocowanej formalnie nazwy „dzielnica” na określenie obwodu
miejskiego, co stało w kolizji z nazwą „dzielnica” formalnie określającą dzielnicę
katastralną; problem ten występował przez cały czas istnienia obwodów miejskich
Przykłady używania w wydawnictwach urzędowych, paraurzędowych i popularnych nieumocowanej formalnie nazwy „dzielnica” na określenie obwodu miejskiego, co stało w kolizji z nazwą „dzielnica” formalnie określającą dzielnicę katastralną; problem ten występował przez cały czas istnienia obwodów miejskich

  Na tym tle uwaga ogólniejsza. Otóż nie byłoby problemów z mieszaniem dzielnic administracyjnych z dzielnicami katastralnymi i w konsekwencji z klarownością obrazu struktury wewnętrznej miasta w latach 1858–1954, gdyby na przełomie lat 1858 i 1859 nie zrezygnowano z nazwy „gmina” na określenie jednostki katastralnej i nie wprowadzono w to miejsce nazwy „dzielnica”. Stało się jednak inaczej i określenie „dzielnica” zostało nieszczęśliwie przypisane do podziału katastralnego. Paradoksalnie utworzenie w 1951 r. dzielnicy administracyjnej Nowa Huta spowodowało w tymże roku – po prawie stu latach – przywrócenie jednostkom katastralnym ich pierwotnej nazwy „gmina” (na krótko, bo w roku 1955 z podziału katastralnego zrezygnowano).

  Na koniec w pewnym uproszczeniu można by powiedzieć, że w tamtych czasach krakowianin był mieszkańcem w dzielnicy katastralnej oraz ewentualnie właścicielem realności w dzielnicy katastralnej, natomiast był obywatelem w dzielnicy administracyjnej – obwodzie, w której załatwiał swoje sprawy z urzędem miejskim, a urząd z nim. Krakowianinowi bliższa zatem musiała być dzielnica katastralna, bo według jej znamion (numer i nazwa) określone były miejsce jego zamieszkania oraz lokalizacja innych ważnych dla niego punktów w mieście. Natomiast świadomość jednoczesnego zamieszkiwania w granicach określonej dzielnicy administracyjnej (obwodu) uaktywniała się wówczas, gdy miał coś do załatwienia w urzędzie lub urząd „miał sprawę” do niego, zatem incydentalnie, nie na co dzień.

  Jeżeli zatem ta funkcja identyfikacji adresowej, charakterystyczna dla dzielnic katastralnych i bliska mieszkańcowi, dominowała, to celowe jest poświęcenie chwili uwagi numerowaniu krakowskich domów, a w konsekwencji oznakowaniu tej numeracji – na marginesie zasadniczego tematu i z tego względu tylko w formie uproszczonej. Temu niech służy krótki przegląd oznaczeń domów (na kolejnych stronach).

Tabliczki z numerami dzielnic i domów według jednolitego wzoru wprowadzonego po roku 1815 dla
11 gmin miejskich Wolnego Miasta Krakowa (Rzeczypospolitej Krakowskiej) – obowiązywały do końca
roku 1858, kiedy to podział miasta na 11 gmin, wówczas już tylko o znaczeniu katastralnym, zastąpiono
podziałem na 8 dzielnic katastralnych, jednocześnie dokonując w mieście zmiany numeracji domów
Tabliczki z numerami dzielnic i domów według jednolitego wzoru wprowadzonego po roku 1815 dla 11 gmin miejskich Wolnego Miasta Krakowa (Rzeczypospolitej Krakowskiej) – obowiązywały do końca roku 1858, kiedy to podział miasta na 11 gmin, wówczas już tylko o znaczeniu katastralnym, zastąpiono podziałem na 8 dzielnic katastralnych, jednocześnie dokonując w mieście zmiany numeracji domów

Od 1858 r. obowiązywał w Krakowie nowy podział katastralny, w miejsce 11 gmin katastralnych wprowadzono 8 dzielnic katastralnych. Połączono
to ze zmianą ponumerowania domów w mieście – nowa numeracja poprowadzona została od numeru 1 dla każdej z dzielnic katastralnych
z osobna.
Postanowiono, że na tabliczkach wyrażających liczbę domu, ma być zamieszczona pod liczbą nową, i dawna liczba domu oraz
Gminy […] tablice z nazwami lub liczbami, w każdej z 8miu części Miasta odmiennego będą koloru (vide s. 39). Przedstawione wyżej dwie
tabliczki kamienne dowodzą, że może niezbyt ściśle przestrzegano tego zapisu, jednak czytelne jest, że przy ul. Krupniczej numerowi 104 w Gminie
IX nadano nowy numer 19B ze wskazaniem przynależności do nowej Dzielnicy IV (Piasek), a kamienicy przy Rynku Głównym o dawnym
numerze 263/4 w Gminie II nadano nowe oznaczenie: numer 19 w Dzielnicy I (Miasto właściwe). Co do kolorów tablic z nazwami ulic i numerami
domów, to Magistrat przydzielił je dzielnicom katastralnym w następujący sposób: I Miasto właściwe – tablice białe, II Zamek – tablice różowe,
III Nowy Świat – tablice niebieskie, IV Piasek – tablice żółte, V Kleparz – tablice czerwone, VI Wesoła – tablice zielone, VII Stradom – tablice
fioletowe oraz VIII Kazimierz – tablice pomarańczowe. Na zdjęciach powyżej widzimy zachowane tablice kamienne, jednak co do zasady tablice
były metalowe (cynowe), odpowiednio kolorowane (wedle wymienionego wyżej klucza). O tym, że przestrzegano przyjętej kolorystyki, świadczy treść
pochodzącego z 1877 r. wewnątrzmagistrackiego zapotrzebowania na nowe tablice (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. Kr 7534, nlb).
Numeracja z roku 1858 i odpowiadające jej tabliczki orientacyjne przetrwały do roku 1881.
Od 1858 r. obowiązywał w Krakowie nowy podział katastralny, w miejsce 11 gmin katastralnych wprowadzono 8 dzielnic katastralnych. Połączono to ze zmianą ponumerowania domów w mieście – nowa numeracja poprowadzona została od numeru 1 dla każdej z dzielnic katastralnych z osobna. Postanowiono, że na tabliczkach wyrażających liczbę domu, ma być zamieszczona pod liczbą nową, i dawna liczba domu oraz Gminy […] tablice z nazwami lub liczbami, w każdej z 8miu części Miasta odmiennego będą koloru (vide s. 39). Przedstawione wyżej dwie tabliczki kamienne dowodzą, że może niezbyt ściśle przestrzegano tego zapisu, jednak czytelne jest, że przy ul. Krupniczej numerowi 104 w Gminie IX nadano nowy numer 19B ze wskazaniem przynależności do nowej Dzielnicy IV (Piasek), a kamienicy przy Rynku Głównym o dawnym numerze 263/4 w Gminie II nadano nowe oznaczenie: numer 19 w Dzielnicy I (Miasto właściwe). Co do kolorów tablic z nazwami ulic i numerami domów, to Magistrat przydzielił je dzielnicom katastralnym w następujący sposób: I Miasto właściwe – tablice białe, II Zamek – tablice różowe, III Nowy Świat – tablice niebieskie, IV Piasek – tablice żółte, V Kleparz – tablice czerwone, VI Wesoła – tablice zielone, VII Stradom – tablice fioletowe oraz VIII Kazimierz – tablice pomarańczowe. Na zdjęciach powyżej widzimy zachowane tablice kamienne, jednak co do zasady tablice były metalowe (cynowe), odpowiednio kolorowane (wedle wymienionego wyżej klucza). O tym, że przestrzegano przyjętej kolorystyki, świadczy treść pochodzącego z 1877 r. wewnątrzmagistrackiego zapotrzebowania na nowe tablice (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. Kr 7534, nlb). Numeracja z roku 1858 i odpowiadające jej tabliczki orientacyjne przetrwały do roku 1881.

W roku 1881 Rada Miasta Krakowa, utrzymując dotychczasowy podział na 8 dzielnic katastralnych (jedynie Dzielnicę I w miejsce nazwy
„Kraków” nazwano „Śródmieściem”), wprowadziła nowe zasady ponumerowania orientacyjnego domów w mieście. Zasady te przetrwały do
dzisiaj: numeracja domów ulicami (a nie dzielnicami katastralnymi, jak poprzednio), początek numerowania od strony bliższej Rynkowi Głównemu
(na Stradomiu bliższej ul. Stradomskiej, na Kazimierzu bliższej ul. Krakowskiej), numery nieparzyste po prawej stronie. Wprowadzono
jednolite dla całego miasta kolory tabliczek z nazwami ulic i tabliczek orientacyjnych z numerami domów: litery i cyfry koloru czarnego, tło białe,
obwódki tablic niebieskie (DzRMK 1881, nr 1, s. 2–3). Przydzielone wówczas nowe numery domów pozostały już z reguły niezmienione do
naszych czasów (zmiany w przynależności dzielnicowej ulic nie miały znaczenia dla numeru domu), natomiast sam wzór tabliczek wprawdzie
był aktualny jeszcze w okresie okupacji, jednak już w okresie międzywojennym podlegał wymianie na znany nam co do kolorystyki z codzienności
wzór nowy, z białymi literami i cyframi na niebieskim tle, z białą obwódką. Powyżej: 1) z akt magistrackich zatwierdzony w 1881 r. wzór
tabliczki z nazwą ulicy, 2) zachowana i służąca do dzisiaj para tabliczek: z nazwą ulicy i z numerem domu, 3) zaprezentowane obok tabliczki
z domu przy ul. Lubicz (dziś postarzałe i pociemniałe) zgodnie z wytycznymi z roku 1881 pierwotnie wyglądały inaczej – na zdjęciu zrekonstruowano
ówczesną kolorystykę, 4) tabliczka już z okresu Wielkiego Miasta Krakowa (Grzegórzki–Piaski przyłączono do Krakowa w 1910 r.,
ustanawiając dla tej dawnej gminy wiejskiej odrębną dzielnicę katastralną miasta o numerze XIX).
W roku 1881 Rada Miasta Krakowa, utrzymując dotychczasowy podział na 8 dzielnic katastralnych (jedynie Dzielnicę I w miejsce nazwy „Kraków” nazwano „Śródmieściem”), wprowadziła nowe zasady ponumerowania orientacyjnego domów w mieście. Zasady te przetrwały do dzisiaj: numeracja domów ulicami (a nie dzielnicami katastralnymi, jak poprzednio), początek numerowania od strony bliższej Rynkowi Głównemu (na Stradomiu bliższej ul. Stradomskiej, na Kazimierzu bliższej ul. Krakowskiej), numery nieparzyste po prawej stronie. Wprowadzono jednolite dla całego miasta kolory tabliczek z nazwami ulic i tabliczek orientacyjnych z numerami domów: litery i cyfry koloru czarnego, tło białe, obwódki tablic niebieskie (DzRMK 1881, nr 1, s. 2–3). Przydzielone wówczas nowe numery domów pozostały już z reguły niezmienione do naszych czasów (zmiany w przynależności dzielnicowej ulic nie miały znaczenia dla numeru domu), natomiast sam wzór tabliczek wprawdzie był aktualny jeszcze w okresie okupacji, jednak już w okresie międzywojennym podlegał wymianie na znany nam co do kolorystyki z codzienności wzór nowy, z białymi literami i cyframi na niebieskim tle, z białą obwódką. Powyżej: 1) z akt magistrackich zatwierdzony w 1881 r. wzór tabliczki z nazwą ulicy, 2) zachowana i służąca do dzisiaj para tabliczek: z nazwą ulicy i z numerem domu, 3) zaprezentowane obok tabliczki z domu przy ul. Lubicz (dziś postarzałe i pociemniałe) zgodnie z wytycznymi z roku 1881 pierwotnie wyglądały inaczej – na zdjęciu zrekonstruowano ówczesną kolorystykę, 4) tabliczka już z okresu Wielkiego Miasta Krakowa (Grzegórzki–Piaski przyłączono do Krakowa w 1910 r., ustanawiając dla tej dawnej gminy wiejskiej odrębną dzielnicę katastralną miasta o numerze XIX).

Przy pl. Matejki pod numerami 9 i 11 znajdują się budynki z tabliczkami orientacyjnymi jeszcze z XIX w., ale nadal prawidłowo
wskazującymi numerację, choć nazwa placu odmienna, a i nazwa dzielnicy także inna. Stojące tam dawniej domy od
roku 1859 miały odpowiednio numery 116 i 114 w dzielnicy katastralnej V Kleparz. Ta wschodnia część dawnego Rynku
miasta Kleparza nazywała się wówczas pl. Głównym. Z dniem 3 lutego 1881 r. wprowadzono nowe ponumerowanie domów
i nowy wzór tabliczek orientacyjnych (DzRMK 1881, nr 1, s. 2–3) – wówczas numery 116 i 114 zastąpiono numerami
9 i 11, a na nowych tabliczkach, zgodnie z wzorcem, podano nazwę „pl. Główny”. Już 6 listopada 1882 r. Rada Miasta przemianowała
pl. Główny na pl. Matejki (DzRMK 1882, nr 7), tabliczek jednak nie zmieniono, i to do dzisiaj. Wiemy zatem,
że tabliczki te powstały i zostały przywieszone po 3 lutego 1881 r., a przed 6 listopada 1882 r., liczą sobie zatem nieco ponad
135 lat i nadal służą. Powyżej mapka sytuacyjna z 1872 r. oraz omawiane tutaj tabliczki – na tabliczce z nr. 11 widoczne są
ślady białego tła wprowadzonego regulacją z 1881 r. (plan sytuacyjny: Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. Kr 7301, nlb)
Przy pl. Matejki pod numerami 9 i 11 znajdują się budynki z tabliczkami orientacyjnymi jeszcze z XIX w., ale nadal prawidłowo wskazującymi numerację, choć nazwa placu odmienna, a i nazwa dzielnicy także inna. Stojące tam dawniej domy od roku 1859 miały odpowiednio numery 116 i 114 w dzielnicy katastralnej V Kleparz. Ta wschodnia część dawnego Rynku miasta Kleparza nazywała się wówczas pl. Głównym. Z dniem 3 lutego 1881 r. wprowadzono nowe ponumerowanie domów i nowy wzór tabliczek orientacyjnych (DzRMK 1881, nr 1, s. 2–3) – wówczas numery 116 i 114 zastąpiono numerami 9 i 11, a na nowych tabliczkach, zgodnie z wzorcem, podano nazwę „pl. Główny”. Już 6 listopada 1882 r. Rada Miasta przemianowała pl. Główny na pl. Matejki (DzRMK 1882, nr 7), tabliczek jednak nie zmieniono, i to do dzisiaj. Wiemy zatem, że tabliczki te powstały i zostały przywieszone po 3 lutego 1881 r., a przed 6 listopada 1882 r., liczą sobie zatem nieco ponad 135 lat i nadal służą. Powyżej mapka sytuacyjna z 1872 r. oraz omawiane tutaj tabliczki – na tabliczce z nr. 11 widoczne są ślady białego tła wprowadzonego regulacją z 1881 r. (plan sytuacyjny: Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. Kr 7301, nlb)

O ile tabliczki orientacyjne z numerem domu służyły jego identyfikacji zewnętrznej, publicznej, to dla identyfikacji związanej z katastrem
i hipoteką służyły tabliczki z numerem domu spisowym. Numer spisowy to numer hipoteczny nadawany wszystkim nieruchomościom
najpierw w granicach całego miasta, później w obrębie danej dzielnicy katastralnej (początkowo był tożsamy z liczbą wykazu
hipotecznego, w późniejszym okresie numeracje te „rozeszły się”). Numer orientacyjny i numer spisowy, choć dotyczą tej samej nieruchomości,
nie mają ze sobą nic więcej wspólnego. W przywoływanej już wcześniej uchwale Rady Miasta z 3 lutego 1881 r. określającej
zasady nowego ponumerowania domów zapisano, że numery spisowe wewnątrz domu po stronie prawej od bramy wchodowej
wedle formy dotychczasowych tabliczek zamieszczone będą (DzRMK 1881, nr 1, s. 2). Odwołanie do „formy dotychczasowych
tabliczek” dotyczy XIX-wiecznego wzoru, według którego wykonana została tabliczka przedstawiana wyżej po lewej stronie. Aktualność
tej formy potwierdziło Budownictwo Miejskie dokumentem z 1912 r., w którym m.in. podano wymiary tabliczek: 171 mm x 98 mm
(Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. Kr 7693, nlb). Co do zasady wzór ten pozostawał więc niezmieniony przez dziesiątki
lat – tabliczka przedstawiana wyżej po prawej stronie pochodzi z roku 1937. Choć po drugiej wojnie światowej zaniechano obowiązku
uwidoczniania numeru spisowego, w sieniach wielu kamienic możemy jeszcze spotkać zachowane stare tabliczki.
O ile tabliczki orientacyjne z numerem domu służyły jego identyfikacji zewnętrznej, publicznej, to dla identyfikacji związanej z katastrem i hipoteką służyły tabliczki z numerem domu spisowym. Numer spisowy to numer hipoteczny nadawany wszystkim nieruchomościom najpierw w granicach całego miasta, później w obrębie danej dzielnicy katastralnej (początkowo był tożsamy z liczbą wykazu hipotecznego, w późniejszym okresie numeracje te „rozeszły się”). Numer orientacyjny i numer spisowy, choć dotyczą tej samej nieruchomości, nie mają ze sobą nic więcej wspólnego. W przywoływanej już wcześniej uchwale Rady Miasta z 3 lutego 1881 r. określającej zasady nowego ponumerowania domów zapisano, że numery spisowe wewnątrz domu po stronie prawej od bramy wchodowej wedle formy dotychczasowych tabliczek zamieszczone będą (DzRMK 1881, nr 1, s. 2). Odwołanie do „formy dotychczasowych tabliczek” dotyczy XIX-wiecznego wzoru, według którego wykonana została tabliczka przedstawiana wyżej po lewej stronie. Aktualność tej formy potwierdziło Budownictwo Miejskie dokumentem z 1912 r., w którym m.in. podano wymiary tabliczek: 171 mm x 98 mm (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. Kr 7693, nlb). Co do zasady wzór ten pozostawał więc niezmieniony przez dziesiątki lat – tabliczka przedstawiana wyżej po prawej stronie pochodzi z roku 1937. Choć po drugiej wojnie światowej zaniechano obowiązku uwidoczniania numeru spisowego, w sieniach wielu kamienic możemy jeszcze spotkać zachowane stare tabliczki.

Na planie Krakowa z 1898 r., zwanym „planem Wdowiszewskiego”, kolekcja zachowanych jeszcze na krakowskich
kamienicach cynowych tabliczek orientacyjnych z numerami domów usytuowanych w poszczególnych dzielnicach
katastralnych (bez Dzielnicy II Wawel, gdzie oznakowania przepadły). Wzór tych tabliczek wprowadzono w 1881 r.
(z mocą od 1882 r.), gdy zmieniono w mieście ponumerowanie domów, przechodząc z numeracji ciągłej w obrębie poszczególnych
dzielnic katastralnych na obowiązującą także i dzisiaj numerację w ramach poszczególnych ulic
(plan miasta: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, nr inw. 40/T/VIIIa)
Na planie Krakowa z 1898 r., zwanym „planem Wdowiszewskiego”, kolekcja zachowanych jeszcze na krakowskich kamienicach cynowych tabliczek orientacyjnych z numerami domów usytuowanych w poszczególnych dzielnicach katastralnych (bez Dzielnicy II Wawel, gdzie oznakowania przepadły). Wzór tych tabliczek wprowadzono w 1881 r. (z mocą od 1882 r.), gdy zmieniono w mieście ponumerowanie domów, przechodząc z numeracji ciągłej w obrębie poszczególnych dzielnic katastralnych na obowiązującą także i dzisiaj numerację w ramach poszczególnych ulic (plan miasta: Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, nr inw. 40/T/VIIIa)

Obwieszczenie prezydenta miasta z 1895 r. o zarządzeniu w sprawie odnowienia tabliczek z numerami
porządkowymi domów. Chodzi tutaj o tabliczki według wzoru wprowadzonego w 1881 r., gdy
dokonano zmiany zasad numerowania krakowskich domów; określona wówczas kolorystyka (biała
tabliczka, niebieska obwódka, czarne litery i cyfry) była chroniona podkreślonym w zarządzeniu
zakazem dokonywania odnowień tabliczek na własną rękę, poza służbami magistrackimi
(Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29-665-201)
Obwieszczenie prezydenta miasta z 1895 r. o zarządzeniu w sprawie odnowienia tabliczek z numerami porządkowymi domów. Chodzi tutaj o tabliczki według wzoru wprowadzonego w 1881 r., gdy dokonano zmiany zasad numerowania krakowskich domów; określona wówczas kolorystyka (biała tabliczka, niebieska obwódka, czarne litery i cyfry) była chroniona podkreślonym w zarządzeniu zakazem dokonywania odnowień tabliczek na własną rękę, poza służbami magistrackimi (Archiwum Narodowe w Krakowie, sygn. 29-665-201)

Na Planie orientacyjnym stoł. król. miasta Krakowa wydanym przez Budownictwo Miejskie w 1925 r.
(pierwsze wydanie w 1916 r.) kolekcja zachowanych jeszcze na frontonach kamienic emaliowanych tabliczek
orientacyjnych z numerami domów według wzoru wprowadzanego sukcesywnie w okresie międzywojennym
(numeracja domów wprowadzona w 1881 r. co do zasady nie zmieniała się, podział na dzielnice katastralne
także był stabilny, stąd możliwość równoległego utrzymywania dawnego – jeszcze z roku 1881 – i nowego
wzoru tych tabliczek. Powyżej przedstawiono stan istniejący do roku 1941, kiedy to do granic
Na Planie orientacyjnym stoł. król. miasta Krakowa wydanym przez Budownictwo Miejskie w 1925 r. (pierwsze wydanie w 1916 r.) kolekcja zachowanych jeszcze na frontonach kamienic emaliowanych tabliczek orientacyjnych z numerami domów według wzoru wprowadzanego sukcesywnie w okresie międzywojennym (numeracja domów wprowadzona w 1881 r. co do zasady nie zmieniała się, podział na dzielnice katastralne także był stabilny, stąd możliwość równoległego utrzymywania dawnego – jeszcze z roku 1881 – i nowego wzoru tych tabliczek. Powyżej przedstawiono stan istniejący do roku 1941, kiedy to do granic

Krakowa przyłączono szereg terenów, z których utworzono nowe dzielnice katastralne, o kolejnych numerach
od XIII do LII. W miarę integrowania tych nowych dzielnic z organizmem miejskim i tam pojawiły się tabliczki
z numerami domów według tego wzoru. Sytuacja zmieniła się w związku z wprowadzeniem w 1954 r.
podziału administracyjnego miasta na 6 dzielnic oraz zlikwidowaniem w 1955 r. podziału miasta na dzielnice
katastralne – wówczas to wprowadzono nowy wzór tabliczek z nazwami nowych dzielnic
(plan miasta: Biblioteka Jagiellońska, sygn. M 41/95)
Krakowa przyłączono szereg terenów, z których utworzono nowe dzielnice katastralne, o kolejnych numerach od XIII do LII. W miarę integrowania tych nowych dzielnic z organizmem miejskim i tam pojawiły się tabliczki z numerami domów według tego wzoru. Sytuacja zmieniła się w związku z wprowadzeniem w 1954 r. podziału administracyjnego miasta na 6 dzielnic oraz zlikwidowaniem w 1955 r. podziału miasta na dzielnice katastralne – wówczas to wprowadzono nowy wzór tabliczek z nazwami nowych dzielnic (plan miasta: Biblioteka Jagiellońska, sygn. M 41/95)

Na planach Krakowa z lat 1957 oraz 1979 tabliczki orientacyjne odzwierciedlające zmienny podział
administracyjny miasta w zasadniczej części drugiej połowy XX w. I tak:
• na pierwszym z prezentowanych planów tabliczki obowiązujące w latach 1954–1972, gdy Kraków podzielony był
na 6 dzielnic administracyjnych, uwidocznionych na tych tabliczkach (dzielnice nie miały wówczas swojej numeracji);
• na drugim z tych dwóch planów tabliczki obowiązujące w latach 1973–1991, gdy miasto podzielone było
na 4 dzielnice administracyjne (także i wtedy dzielnice nie były ponumerowane).
Na planach Krakowa z lat 1957 oraz 1979 tabliczki orientacyjne odzwierciedlające zmienny podział administracyjny miasta w zasadniczej części drugiej połowy XX w. I tak: • na pierwszym z prezentowanych planów tabliczki obowiązujące w latach 1954–1972, gdy Kraków podzielony był na 6 dzielnic administracyjnych, uwidocznionych na tych tabliczkach (dzielnice nie miały wówczas swojej numeracji); • na drugim z tych dwóch planów tabliczki obowiązujące w latach 1973–1991, gdy miasto podzielone było na 4 dzielnice administracyjne (także i wtedy dzielnice nie były ponumerowane).

Owe tabliczki z lat 1954–1972 oraz 1973–1991 w małym tylko zakresie
zostały zastąpione nowymi, oddającymi nowy podział miasta na 18 dzielnic,
dokonany w 1991 r. To one nadal dominują na fasadach krakowskich
kamienic i innych budynków, a że numeracja domów nie zmieniła się, więc
skutecznie służą nadal (plany miasta ze zbiorów prywatnych).
Owe tabliczki z lat 1954–1972 oraz 1973–1991 w małym tylko zakresie zostały zastąpione nowymi, oddającymi nowy podział miasta na 18 dzielnic, dokonany w 1991 r. To one nadal dominują na fasadach krakowskich kamienic i innych budynków, a że numeracja domów nie zmieniła się, więc skutecznie służą nadal (plany miasta ze zbiorów prywatnych).

Na fragmencie planu Kraków Wydawnictwa Gauss s.c. w Krakowie, wydanie XIV, 2016/17 r., dwa przykłady tabliczek
orientacyjnych według wzorów aktualnie praktykowanych (brak jest regulacji ujednolicającej wzór obecnych tabliczek).
W latach 1991–2006 dzielnice miejskie były tylko numerowane, bez nazw własnych (przykład z ul. Kalwaryjskiej 29),
od 2006 r. numerom towarzyszy nazwa dzielnicy (przykład z Rynku Podgórskiego 1).
Na fragmencie planu Kraków Wydawnictwa Gauss s.c. w Krakowie, wydanie XIV, 2016/17 r., dwa przykłady tabliczek orientacyjnych według wzorów aktualnie praktykowanych (brak jest regulacji ujednolicającej wzór obecnych tabliczek). W latach 1991–2006 dzielnice miejskie były tylko numerowane, bez nazw własnych (przykład z ul. Kalwaryjskiej 29), od 2006 r. numerom towarzyszy nazwa dzielnicy (przykład z Rynku Podgórskiego 1).

Portal dawnego dworu kanoników katedralnych (XIV–XIX w.) położonego przy ul. Poselskiej 7
oraz towarzyszące mu oznaczenia numerów orientacyjnych z różnych epok:
1. kamienne tabliczki z numerami gminy i domu – tę numerację gmin wprowadzono w 1815 r. (wdrożono
w 1816 r.), w tym też czasie tabliczki te musiały zostać wykonane i przywieszone, o ile są one tymi pierwotnymi,
a nie późniejszymi zamiennikami – ta numeracja gmin i domów aktualna była do roku 1858;
2. cynowa tabliczka orientacyjna z numerem dzielnicy katastralnej i orientacyjnym numerem według nowego ponumerowania
miasta wprowadzonego w 1881 r.; jak wcześniej wspomniano, wówczas także określono jednolite barwy
tabliczek dla całego miasta – prezentowana tu tabliczka była biała, z niebieskim otokiem, na niej czarne litery i cyfry;
3. emaliowana tabliczka z numerem orientacyjnym i nazwą śródmiejskiej dzielnicy administracyjnej w postaci
„Stare Miasto”, co wskazuje na czas obowiązywania w latach 1954–1972;
4. żeliwna lub stalowa tzw. latarenka adresowa z nazwą ulicy i numerem domu – latarenki te obowiązkowo towarzyszyły
metalowym tabliczkom orientacyjnym, od okresu międzywojennego ich kształt co do zasady utrwalił się
i przetrwał do naszych czasów.
Długowieczność i nawarstwianie się oznaczeń orientacyjnych to jedna z wartościowych cech wyróżniających domy–kamienice
nie tylko w najstarszej, ściśle staromiejskiej części Krakowa, lecz także w zabudowie młodszej, w tym XIX-wiecznej i przedwojennej.
Warto zauważać te małe relikty przeszłości.
Portal dawnego dworu kanoników katedralnych (XIV–XIX w.) położonego przy ul. Poselskiej 7 oraz towarzyszące mu oznaczenia numerów orientacyjnych z różnych epok: 1. kamienne tabliczki z numerami gminy i domu – tę numerację gmin wprowadzono w 1815 r. (wdrożono w 1816 r.), w tym też czasie tabliczki te musiały zostać wykonane i przywieszone, o ile są one tymi pierwotnymi, a nie późniejszymi zamiennikami – ta numeracja gmin i domów aktualna była do roku 1858; 2. cynowa tabliczka orientacyjna z numerem dzielnicy katastralnej i orientacyjnym numerem według nowego ponumerowania miasta wprowadzonego w 1881 r.; jak wcześniej wspomniano, wówczas także określono jednolite barwy tabliczek dla całego miasta – prezentowana tu tabliczka była biała, z niebieskim otokiem, na niej czarne litery i cyfry; 3. emaliowana tabliczka z numerem orientacyjnym i nazwą śródmiejskiej dzielnicy administracyjnej w postaci „Stare Miasto”, co wskazuje na czas obowiązywania w latach 1954–1972; 4. żeliwna lub stalowa tzw. latarenka adresowa z nazwą ulicy i numerem domu – latarenki te obowiązkowo towarzyszyły metalowym tabliczkom orientacyjnym, od okresu międzywojennego ich kształt co do zasady utrwalił się i przetrwał do naszych czasów. Długowieczność i nawarstwianie się oznaczeń orientacyjnych to jedna z wartościowych cech wyróżniających domy–kamienice nie tylko w najstarszej, ściśle staromiejskiej części Krakowa, lecz także w zabudowie młodszej, w tym XIX-wiecznej i przedwojennej. Warto zauważać te małe relikty przeszłości.

Na fragmencie planu Kraków Wydawnictwa Gauss s.c. w Krakowie, wydanie XIV, 2016/17 r., przegląd rodzajów tabliczek
orientacyjnych wzdłuż losowo dobranej al. Słowackiego, według stanu z lutego 2018 r. – dokonany dla przybliżenia
tych drobnych reliktów przeszłości codziennie mijanych na ulicach Krakowa, ale i ukazania złożonej przynależności dzielnicowej
krakowskich ulic na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci.
Ta część Alei Trzech Wieszczów ukształtowana została w latach 30. XX w. Jak w całym mieście obowiązuje tam numeracja
orientacyjna według zasad wprowadzonych w Krakowie jeszcze w 1881 r., numery domów nie zmieniały się. Zmieniała się
natomiast przynależność dzielnicowa uwidaczniana na tabliczkach z numerami. Zmiany te przebiegały następująco:
LEWA STRONA – PARZYSTA:
• do roku 1954 – część od pl. Inwalidów do ul. Grottgera w dz. kat. XV Nowa Wieś,
dalsza część w dz. kat. XVII Krowodrza,
• w latach 1954–1972 – część od pl. Inwalidów do ul. Grottgera w dz. Zwierzyniec, część w dz. Kleparz,
• w latach 1973–1991 – całość tej strony alei w dz. Krowodrza,
• od roku 1991 – całość tej strony alei w dz. V, od 2006 r. z nazwą Krowodrza.
PRAWA STRONA – NIEPARZYSTA:
• do roku 1954 – część od ul. Karmelickiej do ul. Krowoderskiej w dz. kat. IV Piasek, dalsza część w dz. kat. V Kleparz,
• lata 1954–1972 – część od ul. Karmelickiej do ul. Krowoderskiej w dz. Zwierzyniec, dalsza część w dz. Kleparz,
• lata 1973–1991 – całość tej strony alei w dz. Śródmieście,
• od roku 1991 – całość tej strony alei w dz. I, od 2006 r. z nazwą Śródmieście.
I tak na al. Słowackiego, po obu jej stronach, zidentyfikowano na frontonach kamienic cały, bez wyjątku, komplet różnych rodzajów
tabliczek, obowiązujących od utworzenia tego ciągu komunikacyjnego do chwili obecnej. Zatem jest to pełny przegląd
zmian przynależności dzielnicowej poszczególnych fragmentów alei w trakcie jej – niedługo już – stuletniego istnienia. Co
więcej, stare, historyczne już tabliczki z różnych okresów służą nadal, zresztą jako jedyne w przypadku znakomitej większości
tamtejszych kamienic – sama numeracja, jak powiedziano już, nie zmieniła się, a zmiany przynależności dzielnicowej, jak
widać, były i są uwidaczniane na domach od przypadku do przypadku. Dość wskazać, że na łączną liczbę 56 domów położonych
przy al. Słowackiego tylko na 10 znajdują się aktualne tabliczki orientacyjne z prawidłowym wskazaniem dzielnicy.
Na fragmencie planu Kraków Wydawnictwa Gauss s.c. w Krakowie, wydanie XIV, 2016/17 r., przegląd rodzajów tabliczek orientacyjnych wzdłuż losowo dobranej al. Słowackiego, według stanu z lutego 2018 r. – dokonany dla przybliżenia tych drobnych reliktów przeszłości codziennie mijanych na ulicach Krakowa, ale i ukazania złożonej przynależności dzielnicowej krakowskich ulic na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci. Ta część Alei Trzech Wieszczów ukształtowana została w latach 30. XX w. Jak w całym mieście obowiązuje tam numeracja orientacyjna według zasad wprowadzonych w Krakowie jeszcze w 1881 r., numery domów nie zmieniały się. Zmieniała się natomiast przynależność dzielnicowa uwidaczniana na tabliczkach z numerami. Zmiany te przebiegały następująco: LEWA STRONA – PARZYSTA: • do roku 1954 – część od pl. Inwalidów do ul. Grottgera w dz. kat. XV Nowa Wieś, dalsza część w dz. kat. XVII Krowodrza, • w latach 1954–1972 – część od pl. Inwalidów do ul. Grottgera w dz. Zwierzyniec, część w dz. Kleparz, • w latach 1973–1991 – całość tej strony alei w dz. Krowodrza, • od roku 1991 – całość tej strony alei w dz. V, od 2006 r. z nazwą Krowodrza. PRAWA STRONA – NIEPARZYSTA: • do roku 1954 – część od ul. Karmelickiej do ul. Krowoderskiej w dz. kat. IV Piasek, dalsza część w dz. kat. V Kleparz, • lata 1954–1972 – część od ul. Karmelickiej do ul. Krowoderskiej w dz. Zwierzyniec, dalsza część w dz. Kleparz, • lata 1973–1991 – całość tej strony alei w dz. Śródmieście, • od roku 1991 – całość tej strony alei w dz. I, od 2006 r. z nazwą Śródmieście. I tak na al. Słowackiego, po obu jej stronach, zidentyfikowano na frontonach kamienic cały, bez wyjątku, komplet różnych rodzajów tabliczek, obowiązujących od utworzenia tego ciągu komunikacyjnego do chwili obecnej. Zatem jest to pełny przegląd zmian przynależności dzielnicowej poszczególnych fragmentów alei w trakcie jej – niedługo już – stuletniego istnienia. Co więcej, stare, historyczne już tabliczki z różnych okresów służą nadal, zresztą jako jedyne w przypadku znakomitej większości tamtejszych kamienic – sama numeracja, jak powiedziano już, nie zmieniła się, a zmiany przynależności dzielnicowej, jak widać, były i są uwidaczniane na domach od przypadku do przypadku. Dość wskazać, że na łączną liczbę 56 domów położonych przy al. Słowackiego tylko na 10 znajdują się aktualne tabliczki orientacyjne z prawidłowym wskazaniem dzielnicy.

 

Archiwum Narodowe w Krakowie
Urząd Miasta
Bbilioteka Jagielońska